Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προετοιμάζονται πλέον για ένα σενάριο που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ακραίο: μια μεγάλης κλίμακας ρωσική υβριδική επίθεση σε ευρωπαϊκό έδαφος, η οποία θα μπορούσε να προκαλέσει θύματα μεταξύ αμάχων και να υποχρεώσει την Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ να αποφασίσουν μέσα σε λίγες ώρες πώς θα αντιδράσουν.
Οι σχετικές συζητήσεις έχουν ενταθεί τις τελευταίες εβδομάδες μεταξύ των πρεσβευτών των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι συναντήσεις πραγματοποιούνται σε περιορισμένη σύνθεση, χωρίς τηλέφωνα και βοηθούς, ώστε οι διπλωμάτες να μπορούν να συζητούν χωρίς διαρροές ένα ζήτημα που έχει μετακινηθεί από τη θεωρητική ανάλυση στην επιχειρησιακή προετοιμασία. Η εικόνα αυτή έρχεται καθώς η Ευρώπη βρίσκεται ήδη σε επιφυλακή για πιθανή ρωσική επίθεση στο ΝΑΤΟ.
Η ανησυχία δεν αφορά πλέον μόνο τις ρωσικές υβριδικές επιθέσεις με τη μορφή κυβερνοεπιθέσεων, παραπληροφόρησης ή περιορισμένων πράξεων δολιοφθοράς. Το ερώτημα που εξετάζεται στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες είναι τι θα συμβεί εάν μια τέτοια ενέργεια περάσει σε ένα νέο επίπεδο και προκαλέσει μαζικές απώλειες. Τότε, η κρίση δεν θα αφορά μόνο την ασφάλεια μιας χώρας, αλλά τη συνοχή ολόκληρης της ευρωατλαντικής συμμαχίας.
Καθοριστικό σημείο ήταν η απόπειρα επίθεσης με drone στο αεροδρόμιο της Λειψίας τον Αύγουστο, για την οποία το Βερολίνο απέδωσε την ευθύνη στη Μόσχα. Το περιστατικό θεωρείται από τις ευρωπαϊκές υπηρεσίες ασφαλείας ένδειξη ότι η Λειψία και η ρωσική υβριδική απειλή εντάσσονται σε ένα ευρύτερο μοτίβο ενεργειών που δοκιμάζουν τα όρια της ευρωπαϊκής αντίδρασης.
Την ίδια ώρα, η συζήτηση έχει αποκτήσει και πολιτική διάσταση. Η Ε.Ε. καταγγέλλει ότι η Μόσχα αυξάνει τις υβριδικές επιχειρήσεις της, ενώ η Κάγια Κάλας έχει προειδοποιήσει ότι οι ρωσικές υβριδικές επιθέσεις θέτουν σε κίνδυνο ζωές σε ολόκληρη την Ευρώπη. Το ερώτημα πλέον είναι τι θα συμβεί εάν η επόμενη ενέργεια δεν περιοριστεί σε ζημιές σε υποδομές, αλλά αφήσει πίσω της νεκρούς.
Η Λειψία ως προειδοποίηση
Οι συζητήσεις μεταξύ των Ευρωπαίων πρεσβευτών εντάθηκαν μετά την αποκάλυψη ότι drone φορτωμένο με εκρηκτικά εντοπίστηκε στο αεροδρόμιο της Λειψίας. Σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους, συνάντηση των πρεσβευτών την περασμένη Τετάρτη επικεντρώθηκε ειδικά στο ενδεχόμενο μιας σοβαρής υβριδικής επίθεσης που θα μπορούσε να προκαλέσει ανθρώπινες απώλειες.
«Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για κάτι σοβαρό», δήλωσε Ευρωπαίος διπλωμάτης, επισημαίνοντας ότι το περιστατικό της Λειψίας έδειξε πως ένα σοβαρό περιστατικό με πολλά θύματα δεν μπορεί πλέον να θεωρείται εκτός πραγματικότητας.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η εκτίμηση άλλου Ευρωπαίου αξιωματούχου ότι, δεδομένης της έκτασης των ρωσικών επιχειρήσεων, είναι θέμα χρόνου να υπάρξουν θύματα. Η εκτίμηση αυτή αποτυπώνει τον βασικό φόβο των ευρωπαϊκών υπηρεσιών: ότι η μέχρι σήμερα σταδιακή κλιμάκωση μπορεί κάποια στιγμή να οδηγήσει σε ένα περιστατικό που θα αλλάξει απότομα τους κανόνες του παιχνιδιού.
Από την έναρξη της πλήρους ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν καταγράψει κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ, απόπειρες εμπρησμών, παρεμβάσεις σε υποδομές και παραβιάσεις εναέριου χώρου. Η πρόσφατη ευρωπαϊκή προειδοποίηση για κλιμάκωση της ρωσικής απειλής δείχνει ότι πλέον εξετάζεται και το ενδεχόμενο αυτές οι επιχειρήσεις να αποκτήσουν πιο άμεσο και επικίνδυνο χαρακτήρα.
Από το σαμποτάζ στον κίνδυνο ανθρώπινων απωλειών
Η βασική αλλαγή στην ευρωπαϊκή σκέψη αφορά ακριβώς αυτό το σημείο. Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες υβριδικές επιχειρήσεις μπορούσαν να αντιμετωπιστούν ως ενέργειες κάτω από το όριο μιας ένοπλης σύγκρουσης. Κυβερνοεπιθέσεις, διακοπές λειτουργίας δικτύων, παραπληροφόρηση ή ζημιές σε υποδομές προκαλούν σοβαρό κόστος, αλλά δεν δημιουργούν αυτομάτως την ίδια πολιτική πίεση με μια επίθεση που σκοτώνει πολίτες.
Ένα τέτοιο περιστατικό θα δημιουργούσε εντελώς διαφορετικές συνθήκες. Οι κυβερνήσεις θα καλούνταν να αποδώσουν ευθύνη, να αποφασίσουν εάν πρόκειται για εχθρική ενέργεια και να επιλέξουν αντίδραση χωρίς να οδηγήσουν την κατάσταση σε ανεξέλεγκτη στρατιωτική κλιμάκωση.
Στο επίκεντρο βρίσκονται πλέον και οι κρίσιμες υποδομές. Ενεργειακά δίκτυα, τηλεπικοινωνίες, λιμάνια, αεροδρόμια, σιδηρόδρομοι και εγκαταστάσεις που συνδέονται με τη στρατιωτική υποστήριξη της Ουκρανίας θεωρούνται πιθανοί στόχοι μιας ευρύτερης εκστρατείας πίεσης.
Το ΝΑΤΟ έχει ήδη ενισχύσει την ανταλλαγή πληροφοριών για τις ρωσικές υβριδικές επιχειρήσεις, ενώ εξετάζει και μέτρα προστασίας κρίσιμων υποδομών. Παράλληλα, η Συμμαχία συζητά το δύσκολο ερώτημα ποιο είδος υβριδικής επίθεσης θα μπορούσε να οδηγήσει σε συζήτηση για το Άρθρο 5.
Το μεγάλο ερώτημα: ποιος απαντά;
Σε περίπτωση επίθεσης με νεκρούς, το πρώτο πρόβλημα θα είναι η απόδοση ευθύνης. Το δεύτερο θα είναι ο καταμερισμός αρμοδιοτήτων μεταξύ Ε.Ε. και ΝΑΤΟ.
Το ΝΑΤΟ διαθέτει τον στρατιωτικό μηχανισμό και την εμπειρία αποτροπής. Η Ε.Ε., από την άλλη, έχει στη διάθεσή της οικονομικά, πολιτικά, διπλωματικά και θεσμικά εργαλεία για τη διαχείριση των συνεπειών μιας κρίσης.
Αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι πάντοτε τόσο καθαρός στην πράξη. Μια επίθεση σε ευρωπαϊκό κράτος θα μπορούσε να απαιτήσει ταυτόχρονα στρατιωτική επιτήρηση, ανταλλαγή πληροφοριών, προστασία υποδομών, οικονομική στήριξη και πολιτική διαχείριση. Ο κίνδυνος είναι να υπάρξει καθυστέρηση επειδή διαφορετικοί θεσμοί θα επιχειρούν να συντονίσουν την ίδια κρίση.
Η Οάνα Λουνγκέσκου, πρώην εκπρόσωπος Τύπου του ΝΑΤΟ και σήμερα ερευνήτρια του RUSI, προειδοποιεί ακριβώς για αυτόν τον κίνδυνο. Όπως επισημαίνει, εάν δημιουργηθεί σύγχυση ή αλληλεπικάλυψη αρμοδιοτήτων, η διαδικασία λήψης αποφάσεων μπορεί να επιβραδυνθεί σε μια στιγμή κατά την οποία ο χρόνος θα είναι κρίσιμος.
Η Ευρώπη ψάχνει νέο μηχανισμό ασφαλείας
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει προτείνει τη δημιουργία ενός «πρωτοκόλλου έκτακτης ανάγκης για την ασφάλεια», με στόχο τον καλύτερο συντονισμό των κρατών-μελών σε περίπτωση σοβαρής κρίσης.
Η πρόταση αναμένεται να συνδεθεί με την ευρύτερη Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας, ενώ στο τραπέζι βρίσκεται και η ιδέα ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας.
Δεν συμφωνούν όμως όλοι στην ανάγκη δημιουργίας νέων δομών. Ορισμένες πρωτεύουσες υποστηρίζουν ότι η Ε.Ε. διαθέτει ήδη μηχανισμούς που μπορούν να ενεργοποιηθούν σε περίπτωση κρίσης και ότι η δημιουργία νέων σχημάτων θα μπορούσε να προσθέσει γραφειοκρατία αντί να επιταχύνει τις αποφάσεις.
Κεντρικός μηχανισμός είναι η IPCR, η Ολοκληρωμένη Πολιτική Αντίδραση σε Κρίσεις, που επιτρέπει την κινητοποίηση κρατών-μελών, θεσμών και εμπειρογνωμόνων σε περίπτωση σοβαρής κρίσης.
Το πρόβλημα είναι ότι η IPCR σχεδιάστηκε κυρίως για τη διαχείριση κρίσεων και όχι ως μηχανισμός στρατιωτικής αποτροπής. Σε μια επίθεση που θα αποδιδόταν στη Ρωσία, αυτό το όριο θα γινόταν ιδιαίτερα σημαντικό.
Το προηγούμενο του άρθρου 42.7
Η Ε.Ε. διαθέτει και τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής του άρθρου 42.7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Γαλλία την ενεργοποίησε μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του 2015, ζητώντας βοήθεια από τους εταίρους της.
Ήταν η μοναδική μέχρι σήμερα ενεργοποίηση της ρήτρας. Ωστόσο, η γαλλική περίπτωση δεν οδήγησε σε μια ενιαία ευρωπαϊκή στρατιωτική επιχείρηση. Οι χώρες ανταποκρίθηκαν με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τις δυνατότητες και τις πολιτικές τους επιλογές.
Το προηγούμενο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα. Μια μεγάλης κλίμακας ρωσική υβριδική επίθεση θα έθετε σε δοκιμασία όχι μόνο την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη αλλά και το κατά πόσο η Ε.Ε. μπορεί να λειτουργήσει ως ενιαίος παράγοντας ασφάλειας.
Το πρόβλημα της εμπιστευτικότητας
Υπάρχει και μια λιγότερο ορατή πλευρά της κρίσης: η ασφάλεια των πληροφοριών.
Ορισμένες κυβερνήσεις εμφανίζονται ιδιαίτερα επιφυλακτικές ως προς την ανταλλαγή ευαίσθητων πληροφοριών σε ευρωπαϊκά όργανα, φοβούμενες είτε διαρροές προς τα μέσα ενημέρωσης είτε την πιθανότητα οι πληροφορίες να φτάσουν στη Μόσχα.
Η ανησυχία αυτή περιπλέκει την προσπάθεια δημιουργίας μιας κοινής ευρωπαϊκής εικόνας για τις ρωσικές επιχειρήσεις. Για να υπάρξει έγκαιρη αντίδραση, οι κυβερνήσεις πρέπει να μοιράζονται πληροφορίες. Για να προστατεύσουν όμως τις πηγές και τις επιχειρησιακές τους δυνατότητες, συχνά επιλέγουν να κρατούν τα πιο ευαίσθητα στοιχεία σε στενότερο κύκλο.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι συναντήσεις των πρεσβευτών πραγματοποιούνται σε περιορισμένη σύνθεση, χωρίς συσκευές και συνεργάτες.
Η νέα ευρωπαϊκή πραγματικότητα
Η Ευρώπη βρίσκεται έτσι μπροστά σε μια διαφορετική μορφή απειλής. Δεν πρόκειται απαραίτητα για την κλασική εικόνα μιας στρατιωτικής επίθεσης με τανκς και πυραύλους, αλλά για μια σειρά ενεργειών που μπορούν να πλήξουν υποδομές, να προκαλέσουν οικονομικές ζημιές, να δημιουργήσουν φόβο και, ενδεχομένως, να οδηγήσουν κάποια στιγμή σε ανθρώπινες απώλειες.
Η πρόκληση για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι να αποτρέψουν αυτό το επόμενο βήμα χωρίς να μετατρέψουν κάθε περιστατικό σε αφετηρία μιας ευρύτερης σύγκρουσης.
Παράλληλα, πρέπει να διαμορφώσουν από τώρα τους κανόνες αντίδρασης. Ποιος αποφασίζει; Ποιος αποδίδει ευθύνη; Ποιος προστατεύει τις υποδομές; Ποιος αναλαμβάνει τη στρατιωτική διάσταση και ποιος τη διαχείριση των συνεπειών;
Γιατί το βασικό ευρωπαϊκό άγχος δεν είναι πλέον εάν θα υπάρξει κάποια μορφή ρωσικής υβριδικής ενέργειας. Αυτή η πραγματικότητα θεωρείται ήδη δεδομένη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η επόμενη επίθεση θα παραμείνει κάτω από το όριο των ανθρώπινων απωλειών ή εάν ένα περιστατικό θα αναγκάσει την Ευρώπη να αποφασίσει, υπό πίεση, πώς απαντά όταν το υβριδικό μέτωπο αποκτά νεκρούς.
