Τα τελευταία 50 περίπου χρόνια ζούμε στην εποχή της μετανεωτερικής μαζικοδημοκρατίας, της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, του οικουμενισμού των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων», του σχετικισμού των αξιών, της αποθέωσης του ιδιωτικού, της αναγωγής του χρήματος σε πραγματικό γενικό ισοδύναμο οποιασδήποτε πράξης και σκέψης και, βεβαίως, του υποτιθέμενου τέλους των ιδεολογιών…
Βρισκόμαστε δηλαδή αντιμέτωποι, ως πολίτες και ως κοινωνίες, με ένα πλέγμα απόψεων που όχι μόνο κυριαρχούν αλλά και επιβάλλονται με τρόπο δυναστικό, όχι μέσω της απαγόρευσης και της λογοκρισίας ‒όπως κοινώς πιστεύεται‒, αλλά με όχημα τον κατακλυσμό πληροφοριών, που καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε επιλογή και κριτική επεξεργασία τους από τον ανθρώπινο νου.
Συγχρόνως, και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο, όλα τα παραπάνω συνεισφέρουν τα μέγιστα στη μετάλλαξη του λαού σε κατακερματισμένη κοινή γνώμη, στη μετάβαση από την εξέγερση των μαζών στον ατομικό ναρκισσισμό, στη λατρεία του εφήμερου, στον ολοκληρωτισμό μιας ελευθερίας χωρίς ισότητα και χωρίς αδελφοσύνη.
Το άμεσο μέλλον εγγράφεται εμφανώς σε αυτό το πλαίσιο…Η ανισότητα, η αυταρχικότητα, η ανομία, η τεχνοεπιστήμη, κυριαρχούν απολύτως οδηγώντας τον πλανήτη σε άγνωστες και επικίνδυνες ατραπούς.
Η πρώτη εικοσαετία του εικοστού πρώτου αιώνα έφερε μια παράδοξη συνθήκη: όσο πιο γρήγορα άλλαζε ο κόσμος, τόσο πιο αργά άλλαζε το λεξιλόγιό μας για να τον περιγράψει. Οι έννοιες που κληρονομήσαμε από τον εικοστό αιώνα – καπιταλισμός, σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός, αυτοκρατορία, προλεταριάτο – μοιάζουν να γλιστρούν πάνω στα φαινόμενα που καλούνται να ερμηνεύσουν, σαν παλιά νομίσματα που η φθορά έχει σβήσει τη χάραξή τους. Η διάλυση του εννοιολογικού πλαισίου της ύστερης νεωτερικότητας, κάτι που αποδεικνύεται από τη μαζική χρήση της άκλιτης πρόθεσης «μετά» εμπρός από τις έννοιες που την περιέγραφαν, δεν έχει ακόμη αντικατασταθεί από νέες έννοιες που περιγράφουν τη νέα πραγματικότητα.
Αυτή η εννοιολογική υστέρηση δεν είναι απλώς ακαδημαϊκό πρόβλημα. Είναι στρατηγικό, πολιτικό και, τελικά, υπαρξιακό. Όταν μια κοινωνία δεν έχει τα εργαλεία να περιγράψει αυτό που της συμβαίνει, χάνει και την ικανότητα να αποφασίσει τι πρέπει να κάνει. Οι θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν σαν να βρίσκονται στον κόσμο του 1985, ενώ η εξουσία έχει μετακινηθεί σε θύλακες που το δημόσιο λεξιλόγιο είτε αγνοεί είτε ονομάζει λανθασμένα. Το αποτέλεσμα είναι μια βαθιά αναντιστοιχία ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην κατανόησή της – μια αναντιστοιχία που εκδηλώνεται ως πολιτική αδυναμία, ως παραλυτική σύγχυση, και ως λαϊκιστική αντιπαράθεση στην οποία όλοι μιλούν για διαφορετικά πράγματα με τις ίδιες λέξεις.
Έχει φθάσει λοιπόν η ώρα να κάνουμε το επόμενο βήμα.
Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το βιβλίο του Κώστα Μελά «Μετά τη «μετα-εποχή» τι;».
Ο Κώστας Μελάς, στο αναφερόμενο βιβλίο, θέτει το ακόλουθο ερώτημα: αφού η μετανεωτερικότητα, η παγκοσμιοποίηση, η μαζικοδημοκρατία και ο νεοφιλελευθερισμός έχουν φτάσει στα όριά τους, τι έρχεται; Ποιο είναι το επόμενο στάδιο της Ιστορίας;
Θα παρουσιάσουμε τα θετικά σημεία της απάντησης που δίνει και θα τα συνδέσουμε με ρεαλιστικά σενάρια για το μέλλον, που προκύπτουν από μια συμπληρωματική ανάλυση της περιοδολόγησης του καπιταλισμού. Η παρουσίαση αυτή συμπληρώνει την αντίληψη του συγγραφέα ότι η πορεία της Ιστορίας δεν είναι μοιραία, αλλά ανοιχτή και πολιτικά διακυβεύσιμη.
Ο συγγραφέας καταγράφει -προβλέπει με ακρίβεια τις εξελίξεις που ήδη βλέπουμε να ξετυλίγονται:
Την επιστροφή του γεωπολιτικού ανταγωνισμού (ΗΠΑ – Κίνα – Ρωσία).
Την κυριαρχία της Τεχνητής Νοημοσύνης και των τεχνολογικών κολοσσών.
Την αυταρχική στροφή των δημοκρατιών.
Τον κατακερματισμό του ατόμου, την απώλεια συλλογικής ταυτότητας και τη νοσταλγία του πολιτικού-Οδηγητή.
Την ιδιωτικοποίηση των πάντων – ακόμη και του χρήματος (κρυπτονομίσματα).
Θεωρεί ότι η δημοκρατία έχει περάσει από 3 φάσεις και τώρα βρισκόμαστε στην εποχή της κατάρρευσης του Σοσιαλισμού και του Φιλελευθερισμού και στην ανάδειξη της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας του Κέντρου, ως κυρίαρχης τάσης. Αυτό είναι σημαντικό στο βαθμό που ο συγγραφέας, εκτός από τη σημασία του Οικονομικού, θεωρεί ως εξίσου σημαντικό, το πρωτείο του Πολιτικού.
Το βιβλίο δεν είναι μια αφηρημένη θεωρία. Είναι ένας χάρτης του παρόντος, που μας βοηθά να δούμε τις δυνάμεις που διαμορφώνουν τον κόσμο.
Ο συγγραφέας είναι ασυμβίβαστος στην κριτική του:
Αποκαλύπτει τη ρητορική του «μικρότερου κακού» ως δικαιολογία για την παθητικότητα.
Δείχνει πώς η «φιλελεύθερη δημοκρατία» έχει εκφυλιστεί σε «μαζικοδημοκρατική μεταδημοκρατία».
Αποδομεί τον μύθο ότι το διαδίκτυο και τα social media διευρύνουν τη δημοκρατία-αντιθέτως, λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου.
Περιγράφει πώς η τεχνοεπιστήμη και οι αλγόριθμοι υποτάσσονται στα συμφέροντα των ολιγαρχών.
Αυτή η κριτική είναι απαραίτητη για να ξεφύγουμε από την αφέλεια και να δούμε την πραγματικότητα κατάματα.
Που βρίσκεται όμως σήμερα το παγκόσμιο σύστημα και με ποιους φορείς, στρατηγική και θεσμούς θα πάμε στο μέλλον;
Σήμερα, το παγκόσμιο σύστημα έχει περάσει στον κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας. Ο καπιταλισμός ξεκίνησε τον 19ο αιώνα ως ανταγωνιστικός, μετατράπηκε σε μονοπωλιακό/χρηματοπιστωτικό, σε ψηφιακό, σε καπιταλισμό της πλατφόρμας και τώρα σε κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας. Τα στοιχεία του συστήματος που ο Κώστας Μελάς περιγράφει, ανιχνεύονται στα δύο τελευταία στάδια του συστήματος.
Ωστόσο, η εξέλιξη δεν τελειώνει εδώ. Όπως δείχνουν οι τάσεις τα τελευταία χρόνια, μπαίνει στην εξίσωση ένας αποφασιστικός παράγοντας-το διάστημα. Το σύστημα βαδίζει προς τον διαστημικό καπιταλισμό της πλατφόρμας και στον διαστημικό κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας. Με τα δεδομένα αυτά, αναμένονται μεγάλες αλλαγές, στο βαθμό που οι συνθήκες στο διάστημα είναι εντελώς διαφορετικές από αυτές που επικρατούν στη Γη.
Σε πολιτικό/κοινωνικό επίπεδο, υπάρχουν τρεις διέξοδοι:
Η αντιδημοκρατική ρήξη: η τεχνο-ολιγαρχική στρατηγική του «Σκοτεινού Διαφωτισμού»[1].
Η πολυπολική ψηφιακή τάξη: κατακερματισμός σε εθνικά και περιφερειακά οικοσυστήματα.
Η δημοκρατική/κοινωνική διέξοδος: οι πλατφόρμες ως κοινωφελείς υποδομές υπό δημόσιο ή συνεταιριστικό έλεγχο.
Αυτές οι πολιτικές εκβάσεις δεν θα εξελιχθούν στο κενό. Υπάρχουν όρια, από την οικολογική καταστροφή, μέχρι το συστημικό χάος και τον πόλεμο.
Μετά τη “μετα-εποχή” δεν έρχεται μία εξέλιξη. Έρχονται τρεις δρόμοι. Και η επιλογή του δρόμου – θετικού ή αρνητικού – είναι στα χέρια μας. Όχι της Ιστορίας, αλλά των πολιτικών, κοινωνικών και γεωπολιτικών συγκρούσεων της επόμενης δεκαετίας.
[1] Κ. Μελάς, Οι θεωρητικές βάσεις του Σκοτεινού Διαφωτισμού και η φιλοσοφική εκδοχή του Νικ Λαντ, Περιοδικό Φρέαρ, 09.2026, https://mag.frear.gr/oi-theoritikes-vaseis-toy-skoteinoy-diafotismoy-kai-i-filosofiki-ekdochi-toy-nik-lant/