Στις 14 Σεπτεμβρίου 2001, η Ελλάδα έχανε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές της. Ο Στέλιος Καζαντζίδης έφευγε από τη ζωή σε ηλικία 70 ετών, ύστερα από πολύμηνη μάχη με τον καρκίνο. Μαζί του έκλεινε ένας κύκλος για το μεταπολεμικό ελληνικό τραγούδι, όχι όμως και για τον ίδιο τον μύθο του. Γιατί ο Καζαντζίδης είχε προλάβει να γίνει κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν δημοφιλή τραγουδιστή: είχε γίνει η φωνή ανθρώπων που έζησαν τη φτώχεια, την προσφυγιά, τη μετανάστευση, την ξενιτιά και την αδικία.
Η διαδρομή άρχισε το 1950, στο κέντρο «Μπιράκος» της Κηφισιάς. Ο νεαρός Καζαντζίδης κουβαλούσε ήδη πάνω του την εμπειρία μιας δύσκολης ζωής. Είχε εργαστεί ως αχθοφόρος, νεροκουβαλητής και οικοδόμος, πριν βρει στο τραγούδι τον τρόπο να εκφράσει όσα είχε ζήσει.
Η φωνή του ξεχώριζε από την πρώτη στιγμή. Ήταν δυνατή, τραχιά, δραματική, με μια ένταση που δεν έμοιαζε κατασκευασμένη. Το 1952 έκανε την πρώτη του ηχογράφηση, με το «Για μπάνιο πάω» του Απόστολου Καλδάρα. Λίγους μήνες αργότερα ήρθαν οι «Βαλίτσες» του Γιάννη Παπαϊωάννου και μαζί τους η πρώτη μεγάλη επιτυχία.
Ο Καζαντζίδης ήταν μόλις 21 ετών, αλλά το τραγούδι έμοιαζε ήδη να του ανήκει. Η φτώχεια και η προσφυγική καταγωγή δεν ήταν απλώς στοιχεία της βιογραφίας του. Έγιναν υλικό της τέχνης του.
Γιατί τα τραγούδια του μίλησαν τόσο βαθιά στους ανθρώπους;
Ο Καζαντζίδης τραγούδησε ανθρώπους που σπάνια βρίσκονταν στο κέντρο της δημόσιας ζωής. Τον εργάτη, τον μετανάστη, τη μάνα που αποχωριζόταν το παιδί της, τον άνθρωπο που έφευγε για την ξενιτιά, εκείνον που πάλευε καθημερινά για να σταθεί όρθιος.
Η φτώχεια, η προσφυγιά, η μετανάστευση, η μοναξιά και η αδικία έγιναν βασικοί άξονες ενός ρεπερτορίου που δεν χρειάστηκε να εξηγήσει τον πόνο του. Τον τραγουδούσε.
Γι’ αυτό και η φωνή του απέκτησε μια ιδιαίτερη σχέση με το κοινό. Δεν λειτουργούσε απλώς ως ερμηνευτής τραγουδιών. Για πολλούς ακροατές έμοιαζε να μιλά για τη δική τους ζωή.
Πότε έγινε ο Καζαντζίδης ο μεγάλος πρωταγωνιστής του λαϊκού τραγουδιού;
Η περίοδος από το 1957 έως το 1965 υπήρξε η μεγάλη ακμή του. Ο Καζαντζίδης συνεργάστηκε με κορυφαίους δημιουργούς του ελληνικού τραγουδιού: τον Βασίλη Τσιτσάνη, τον Απόστολο Καλδάρα, τον Μανώλη Χιώτη, τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Χρήστο Λεοντή, τον Σταύρο Ξαρχάκο, τον Μάνο Λοΐζο, τον Γιάννη Μαρκόπουλο και τον Χρήστο Νικολόπουλο.
Στα λαϊκά κέντρα, οι εμφανίσεις του με τη Μαρινέλλα είχαν γίνει γεγονός. Ο κόσμος συνέρρεε για να ακούσει μια φωνή που είχε πλέον αποκτήσει σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Και τότε, ακριβώς όταν βρισκόταν στην κορυφή, ο Καζαντζίδης αποφάσισε να φύγει.
Γιατί εγκατέλειψε τις ζωντανές εμφανίσεις το 1965;
Η απόφαση του 1965 αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες ρήξεις στην ιστορία του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού. Ο Καζαντζίδης εγκατέλειψε τα κέντρα, παρά το γεγονός ότι είχε μπροστά του προτάσεις και μια καριέρα που βρισκόταν στο απόγειό της.
Χρόνια αργότερα, στην τελευταία συνέντευξή του στο «ΒΗΜΑ», τον Μάρτιο του 2001, εξηγούσε ότι δεν επρόκειτο για ζήτημα χρημάτων ή επαγγελματικών όρων. Ήταν, όπως έλεγε, «μια στάση ζωής».
Η νύχτα και όσα συνέβαιναν στους χώρους της τον είχαν απομακρύνει. Δεν ήθελε να συνεχίσει μια ζωή που αισθανόταν ότι δεν τον εξέφραζε. Η επιλογή του είχε κόστος, αλλά ταυτόχρονα ενίσχυσε κάτι που θα γινόταν καθοριστικό για την υστεροφημία του: την απόσταση.
Ο Καζαντζίδης έπαψε να είναι καθημερινά διαθέσιμος στο κοινό. Και έτσι άρχισε να γίνεται ακόμη περισσότερο μύθος.
Πώς συγκρούστηκε με τη δισκογραφική βιομηχανία;
Η δεύτερη μεγάλη ρήξη ήρθε με τη Minos. Από το 1976 έως το 1987 έμεινε εκτός δισκογραφικής δραστηριότητας, σε μια περίοδο κατά την οποία το ελληνικό τραγούδι άλλαζε δραστικά.
Ο ίδιος θεωρούσε ότι τα κυκλώματα της δισκογραφίας περιόριζαν την καλλιτεχνική του ελευθερία. Δεν έκρυβε την οργή του απέναντι στα συμβόλαια και στους ανθρώπους της βιομηχανίας, τους οποίους κατηγορούσε ότι επιχειρούσαν να ελέγξουν τη φωνή και το έργο του.
Η σύγκρουση δεν ήταν μόνο επαγγελματική. Ακουμπούσε στην αντίληψη που είχε ο ίδιος για την ανεξαρτησία του. Ο Καζαντζίδης δεν ήθελε να αισθάνεται μέρος ενός συστήματος που θεωρούσε ότι αλλοίωνε το λαϊκό τραγούδι.
Τι συνέβη όταν επέστρεψε το 1987;
Η επιστροφή του στη δισκογραφία, με τον «Δρόμο της Επιστροφής», απέδειξε ότι το κοινό δεν τον είχε ξεχάσει. Το άλμπουμ σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία και ο Καζαντζίδης βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο.
Είχε μεσολαβήσει μια δεκαετία κατά την οποία το μουσικό τοπίο είχε αλλάξει. Νέα πρόσωπα είχαν εμφανιστεί, νέα είδη είχαν κερδίσει έδαφος και οι κοινωνικές συνθήκες ήταν διαφορετικές.
Εκείνος όμως επέστρεψε με τον δικό του τρόπο. Παρέμεινε πιστός στο βιωματικό λαϊκό τραγούδι, ακόμη κι όταν αυτό θεωρούνταν από αρκετούς ξεπερασμένο. Η επιστροφή του έδειξε ότι η σχέση του με το κοινό δεν εξαρτιόταν από τη συνεχή παρουσία του.
Πώς γεννήθηκε το «φαινόμενο Καζαντζίδης»;
Ο ίδιος είχε επίγνωση αυτού του παράδοξου. Η αποχώρησή του δεν τον εξαφάνισε. Αντίθετα, τον μεγάλωσε στη συλλογική μνήμη.
Στην τελευταία συνέντευξη που έδωσε στο «ΒΗΜΑ», λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του, μιλούσε για ένα «φαινόμενο Καζαντζίδη» που, όπως πίστευε, γιγαντώθηκε ακριβώς επειδή είχε απομακρυνθεί.
Η απουσία έγινε μέρος της παρουσίας του.
Ο κόσμος συνέχισε να ακούει τις παλιές ηχογραφήσεις, να αναζητά τα τραγούδια του και να συνδέει τη φωνή του με μια Ελλάδα που άλλαζε. Ο Καζαντζίδης παρέμενε σταθερός ενώ γύρω του μεταμορφωνόταν η κοινωνία.
Γιατί δεν θέλησε ποτέ να αποκτήσει «διάδοχο»;
Ο Καζαντζίδης αντιμετώπιζε με καχυποψία την ιδέα της διαδοχής. Δεν πίστευε ότι μπορούσε να υπάρξει κάποιος που θα αναλάμβανε απλώς τη θέση του.
Η αντίληψή του ήταν απόλυτη: είχε βαδίσει μόνος, έξω από «διαδοχές» και συμφέροντα. Και η στάση αυτή ταίριαζε με ολόκληρη την πορεία του.
Δεν προσπάθησε να δημιουργήσει σχολή με την έννοια ενός συστήματος. Άφησε πίσω του όμως έναν τρόπο ερμηνείας που επηρέασε γενιές τραγουδιστών και, κυρίως, έναν ήχο που έγινε αναγνωρίσιμος από τις πρώτες νότες.
Τι πίστευε για το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι;
Ο Καζαντζίδης δεν έκρυβε την απογοήτευσή του για τη μεταμόρφωση του λαϊκού τραγουδιού. Αναγνώριζε ότι υπήρχαν καλές φωνές, αλλά θεωρούσε ότι έλειπε το υλικό και η βιωματική εμπειρία που μπορούσαν να δημιουργήσουν έναν πραγματικά γνήσιο λαϊκό τραγουδιστή.
Για εκείνον, το τραγούδι δεν ήταν μόνο τεχνική. Ήταν βίωμα.
Αυτό εξηγεί και την αυστηρότητα με την οποία αντιμετώπιζε τις μιμήσεις. Πίστευε ότι η αναπαραγωγή ενός ύφους δεν αρκεί για να δημιουργήσει έναν καλλιτέχνη που να μπορεί να μιλήσει πραγματικά στον λαό.
Γιατί ήθελε τόσο πολύ να απομακρυνθεί από τη δημοσιότητα;
Πίσω από τη δημόσια εικόνα του σκληρού και ανυποχώρητου Καζαντζίδη υπήρχε ένας άνθρωπος που ονειρευόταν μια ήσυχη ζωή.
Ήδη από το 1981 είχε μιλήσει για την επιθυμία του να εγκαταλείψει το τραγούδι πριν αρχίσει η κατιούσα. Φανταζόταν ένα παραθαλάσσιο κτήμα, ένα μικρό σπίτι, μια βάρκα και ψάρεμα.
Η εικόνα αυτή έμοιαζε σχεδόν αντίθετη με εκείνη του τραγουδιστή που είχε συνηθίσει να γεμίζει τεράστιους χώρους μόνο με τη φωνή του.
Κι όμως, ήταν απολύτως συνεπής με τον χαρακτήρα του. Ο Καζαντζίδης ήθελε να ελέγχει ο ίδιος την απόσταση από τη δημοσιότητα. Δεν ήθελε η δημοσιότητα να καθορίζει τη ζωή του.
Ποιο τραγούδι θεωρούσε καθρέφτη της ζωής του;
Στην τελευταία συνέντευξή του είχε ξεχωρίσει το «Δυο πόρτες έχει η ζωή», σε στίχους της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου.
Οι στίχοι για τη ζωή που αρχίζει, περνά και τελειώνει μέσα σε μία ημέρα αποκτούσαν για τον ίδιο μια διαφορετική βαρύτητα όσο περνούσαν τα χρόνια.
Το τραγούδι δεν ήταν απλώς ένα από τα αγαπημένα του. Το έβλεπε ως καθρέφτη της προσωπικής του διαδρομής. Και λίγους μήνες αργότερα, η ερμηνεία του θα αποκτούσε μια σχεδόν προφητική διάσταση.
Τι έμεινε τελικά από τον Στέλιο Καζαντζίδη;
Ο Στέλιος Καζαντζίδης έφυγε στις 14 Σεπτεμβρίου 2001, ύστερα από έξι μήνες ασθένειας. Την επομένη, οι εφημερίδες αποτύπωναν το τέλος μιας ζωής που είχε ήδη περάσει στη συλλογική μνήμη.
Η σορός του τέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα στην Ελευσίνα και η νεκρώσιμη ακολουθία τελέστηκε την επόμενη ημέρα στη Μητρόπολη Αγίου Γεωργίου.
Η φράση του Κώστα Σημίτη στο συλλυπητήριο μήνυμά του συμπύκνωσε με τρόπο απλό αυτό που είχε συμβεί: «Αν η ψυχή είχε φωνή, θα ήταν αυτή του Στέλιου Καζαντζίδη».
Είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, η φωνή του εξακολουθεί να ακούγεται. Όχι μόνο επειδή τα τραγούδια του παραμένουν ζωντανά, αλλά επειδή μέσα σε αυτά διασώθηκε μια ολόκληρη κοινωνική εμπειρία. Η Ελλάδα της προσφυγιάς, της φτώχειας, της ξενιτιάς και της δύσκολης ανόδου προς μια καλύτερη ζωή βρήκε στον Καζαντζίδη έναν ερμηνευτή που δεν την παρατήρησε από απόσταση.
Την τραγούδησε από μέσα.
