Τριάντα χρόνια μετά την κρίση των Ιμίων, η Άγκυρα επαναφέρει με επιμονή στο προσκήνιο τη θεωρία των «γεωγραφικών σχηματισμών» των οποίων, όπως υποστηρίζει, η κυριαρχία δεν έχει παραχωρηθεί στην Ελλάδα.
Η νέα αφορμή είναι το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, όμως πίσω από τη διαμάχη για τις ανεμογεννήτριες βρίσκεται μια πολύ παλαιότερη και ευρύτερη τουρκική αμφισβήτηση στο Αιγαίο.
Από τα Ίμια στο νέο χωροταξικό
Η κρίση των Ιμίων τον Ιανουάριο του 1996 αποτέλεσε σημείο καμπής στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Για πρώτη φορά η Άγκυρα έθεσε με τόσο ευθύ τρόπο ζήτημα αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας σε συγκεκριμένο έδαφος, ανοίγοντας τον δρόμο για τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών».
Η κρίση έληξε με αμερικανική διαμεσολάβηση, χωρίς όμως να υπάρξει συμφωνία που να επιλύει την τουρκική αμφισβήτηση. Αντίθετα, το ζήτημα ενσωματώθηκε σταδιακά στη ρητορική και στη διπλωματική επιχειρηματολογία της Άγκυρας.
Τρεις δεκαετίες αργότερα, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών χρησιμοποιεί σχεδόν την ίδια λογική για να αντιδράσει στο ελληνικό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ. Υποστηρίζει ότι ο ελληνικός σχεδιασμός δεν παράγει έννομα αποτελέσματα για την Τουρκία και αναφέρεται σε «γεωγραφικούς σχηματισμούς» των οποίων η κυριαρχία, κατά την τουρκική θέση, δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα μέσω διεθνών συνθηκών.
Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για μια διαφωνία σχετικά με την εγκατάσταση αιολικών πάρκων. Η Άγκυρα αξιοποιεί μια περιβαλλοντική και χωροταξική πρωτοβουλία της Αθήνας για να επαναφέρει μια πάγια θέση περί αμφισβητούμενης κυριαρχίας.
Η Μαδρίτη και η δύσκολη κληρονομιά των Ιμίων
Μετά τα Ίμια, η Διακήρυξη της Μαδρίτης του 1997 μεταξύ Κώστα Σημίτη και Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ απέκτησε ιδιαίτερη σημασία. Η αναφορά στον σεβασμό των «ζωτικών συμφερόντων και ενδιαφερόντων» κάθε χώρας στο Αιγαίο αποτέλεσε αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών και παρέμεινε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της περιόδου.
Την ίδια στιγμή, η τουρκική πλευρά δεν εγκατέλειψε ούτε τη θέση περί «γκρίζων ζωνών» ούτε το casus belli που είχε υιοθετήσει η τουρκική Εθνοσυνέλευση το 1995, με αφορμή το ενδεχόμενο επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων πέραν των έξι ναυτικών μιλίων.
Αυτό είναι ίσως το βασικό στοιχείο που πρέπει να συνυπολογιστεί όταν αξιολογείται η σημερινή εικόνα των ελληνοτουρκικών σχέσεων: η βελτίωση του κλίματος δεν σημαίνει αυτομάτως και εγκατάλειψη των πάγιων τουρκικών θέσεων.
Το ευρωπαϊκό «καρότο» δεν άλλαξε την τουρκική πολιτική
Για μεγάλο μέρος των τελευταίων τριών δεκαετιών, η ελληνική στρατηγική στηρίχθηκε σε σημαντικό βαθμό στην ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας. Η λογική ήταν ότι η προσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η προσαρμογή στους ευρωπαϊκούς κανόνες και η προοπτική ένταξης θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως περιορισμοί στον τουρκικό αναθεωρητισμό.
Η εξέλιξη δεν επιβεβαίωσε αυτή την προσδοκία.
Το casus belli δεν αποσύρθηκε. Οι αμφισβητήσεις στο Αιγαίο δεν εγκαταλείφθηκαν. Αντίθετα, η τουρκική επιχειρηματολογία απέκτησε με τα χρόνια περισσότερες διαστάσεις και συνδέθηκε με τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Η σημερινή Τουρκία, άλλωστε, δεν αντιμετωπίζει πλέον την ευρωπαϊκή προοπτική με τον τρόπο που την αντιμετώπιζε πριν από δύο ή τρεις δεκαετίες. Αυτό περιορίζει και την αποτελεσματικότητα ενός από τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποίησε διαχρονικά η Αθήνα στις σχέσεις της με την Άγκυρα.
Τα θαλάσσια πάρκα και η «Γαλάζια Πατρίδα»
Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε πρόσφατα και με τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Οι σχετικές τουρκικές οριοθετήσεις εντάσσονται σε μια ευρύτερη αντίληψη για τον ρόλο των ελληνικών νησιών στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η Άγκυρα επιδιώκει να αποτυπώνει τη δική της αντίληψη όχι μόνο στις δηλώσεις αξιωματούχων, αλλά και σε χάρτες, διοικητικές πράξεις και σχεδιασμούς που δημιουργούν ένα ολοένα πυκνότερο θεσμικό αποτύπωμα.
Αυτό είναι που καθιστά ιδιαίτερα σημαντική και την αντίδραση στα ελληνικά σχέδια για τις ΑΠΕ.
Η Τουρκία δεν υποστηρίζει απλώς ότι διαφωνεί με μια ελληνική απόφαση. Επιχειρεί να δηλώσει ότι η Αθήνα δεν μπορεί να ασκεί σχεδιασμό σε περιοχές τις οποίες η ίδια θεωρεί ότι συνδέονται με ζητήματα κυριαρχίας ή κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Τα «ήρεμα νερά» δεν σημαίνουν αλλαγή θέσεων
Η διπλωματική αποκλιμάκωση και ο διάλογος Ελλάδας και Τουρκίας τα τελευταία χρόνια έχουν μειώσει τον κίνδυνο μιας αιφνίδιας κρίσης. Δεν έχουν, όμως, εξαφανίσει τις διαφορές.
Και αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Η Άγκυρα μπορεί να μιλά για διάλογο, καλή γειτονία και διεθνές δίκαιο, την ίδια στιγμή που επαναφέρει επίσημα τη θέση περί γεωγραφικών σχηματισμών των οποίων η κυριαρχία δεν έχει, κατά την άποψή της, αποδοθεί στην Ελλάδα. Οι δύο γραμμές δεν είναι απαραίτητα αντιφατικές για την τουρκική πολιτική: ο διάλογος μπορεί να συνυπάρχει με τη διατήρηση στο τραπέζι όλων των διεκδικήσεων.
Η δεύτερη τουρκική αντίδραση, αυτή τη φορά από το υπουργείο Άμυνας, επιβεβαιώνει ακριβώς αυτή την εικόνα. Η Άγκυρα επιμένει ότι το ελληνικό χωροταξικό πλαίσιο δεν έχει έννομες συνέπειες για την Τουρκία και δηλώνει ότι θα προστατεύσει τα «δικαιώματα και συμφέροντά» της στο Αιγαίο.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι εάν η Τουρκία θυμάται τα Ίμια. Τα θυμάται και τα έχει ενσωματώσει στη στρατηγική της.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν, τριάντα χρόνια μετά, η Αθήνα έχει αποτιμήσει με τον ίδιο τρόπο όσα άφησε πίσω της εκείνη η κρίση.
Γιατί οι «γκρίζες ζώνες» δεν επιστρέφουν σήμερα στο Αιγαίο. Δεν έφυγαν ποτέ. Απλώς, σε περιόδους καλύτερου κλίματος, πέρασαν προσωρινά σε δεύτερο πλάνο. Η νέα τουρκική αντίδραση στις ελληνικές ΑΠΕ δείχνει ότι η Άγκυρα εξακολουθεί να θεωρεί την αμφισβήτηση κυριαρχίας μέρος της διαπραγματευτικής και γεωπολιτικής της ατζέντας.
Και αυτό είναι το στοιχείο που η Αθήνα καλείται να συνυπολογίζει κάθε φορά που αξιολογεί την έννοια των «ήρεμων νερών» στο Αιγαίο.
