Από σήμερα, 12 Ιουνίου, τίθεται σε πλήρη εφαρμογή σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση, σηματοδοτώντας τη μεγαλύτερη αναμόρφωση του ευρωπαϊκού συστήματος διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών των τελευταίων ετών. Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει στην ενσωμάτωση των νέων προβλέψεων, με τη Βουλή να εγκρίνει στις 9 Ιουνίου το απαραίτητο νομοθετικό πλαίσιο που προσαρμόζει τη χώρα στις νέες διαδικασίες ελέγχου, ασύλου και επιστροφών.
Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να συνδυάσει αυστηρότερη φύλαξη των εξωτερικών συνόρων με έναν ενιαίο ευρωπαϊκό μηχανισμό κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών. Η εφαρμογή του, ωστόσο, αναμένεται να αποτελέσει μία από τις μεγαλύτερες διοικητικές και πολιτικές προκλήσεις για την Ευρώπη τα επόμενα χρόνια.
Οι τέσσερις άξονες της ελληνικής προσαρμογής
Η ελληνική νομοθεσία που ενσωματώνει το νέο Σύμφωνο βασίζεται σε τέσσερις κεντρικές κατευθύνσεις.
Πρώτον, εισάγονται υποχρεωτικές διαδικασίες προελέγχου στα εξωτερικά σύνορα. Οι νεοεισερχόμενοι θα υπόκεινται σε ταυτοποίηση, ελέγχους ασφαλείας και καταγραφή των βιομετρικών τους δεδομένων, μέσω του αναβαθμισμένου συστήματος Eurodac.
Δεύτερον, επιταχύνεται η εξέταση των αιτημάτων ασύλου μέσα από αυστηρότερα χρονοδιαγράμματα και τη διεύρυνση των συνοριακών διαδικασιών, με στόχο τη συντομότερη λήψη αποφάσεων.
Τρίτον, ενισχύεται το πλαίσιο επιστροφών για όσους δεν πληρούν τις προϋποθέσεις διεθνούς προστασίας, με έμφαση στην αποτελεσματικότερη εκτέλεση των σχετικών αποφάσεων.
Τέταρτον, η χώρα προσαρμόζεται συνολικά στο νέο ευρωπαϊκό μοντέλο διαχείρισης της μετανάστευσης, ενισχύοντας τη συνεργασία της με τους ευρωπαϊκούς οργανισμούς και δίνοντας προτεραιότητα στην προστασία των εξωτερικών συνόρων της Ένωσης.
Τα «return hubs» στο επίκεντρο της συζήτησης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει η πρόταση για τη δημιουργία των λεγόμενων «return hubs», δηλαδή κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης για πρόσωπα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί αμετάκλητα.
Ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, έχει δηλώσει ότι η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία σε κοινή πρωτοβουλία για την προώθηση του σχεδίου. Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη διερευνητικές επαφές με τρίτες χώρες για τη σύναψη των πρώτων σχετικών συμφωνιών.
Το ζήτημα παραμένει πολιτικά και νομικά σύνθετο, καθώς εγείρονται ερωτήματα σχετικά με τη συμβατότητα τέτοιων δομών με το διεθνές δίκαιο και τις υποχρεώσεις προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η πρόοδος στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η τελευταία έκθεση προόδου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής καταγράφει σημαντική κινητικότητα στα περισσότερα κράτη-μέλη ως προς την προετοιμασία για την εφαρμογή του Συμφώνου.
Οι εθνικές κυβερνήσεις προχωρούν στην προσαρμογή των νομοθετικών τους πλαισίων, στην ανάπτυξη διαδικασιών ελέγχου και ταυτοποίησης στα εξωτερικά σύνορα και στη δημιουργία ανεξάρτητων μηχανισμών παρακολούθησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Παράλληλα, ενισχύονται οι δυνατότητες μεταφοράς αιτούντων άσυλο προς το κράτος που είναι αρμόδιο για την εξέταση της αίτησής τους, ενώ προχωρά και η υλοποίηση των υποχρεώσεων αλληλεγγύης που προβλέπει το νέο σύστημα.
Ο μηχανισμός αλληλεγγύης και η «δεξαμενή» ευθυνών
Κεντρικό στοιχείο του Συμφώνου αποτελεί η προσπάθεια εξισορρόπησης μεταξύ ευθύνης και αλληλεγγύης.
Στο πλαίσιο αυτό, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ήδη εγκρίνει τη δημιουργία της πρώτης ετήσιας «δεξαμενής αλληλεγγύης» (Annual Solidarity Pool), η οποία θα λειτουργεί ως εργαλείο επιμερισμού των βαρών που συνεπάγεται η διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
Ο μηχανισμός προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη θα συνεισφέρουν είτε μέσω μετεγκαταστάσεων αιτούντων άσυλο είτε μέσω οικονομικής ή επιχειρησιακής υποστήριξης, ανάλογα με τις δυνατότητες και τις επιλογές τους.
Οι εκκρεμότητες του νέου συστήματος
Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις.
Ανάμεσα στις βασικές εκκρεμότητες περιλαμβάνονται η πλήρης ανάπτυξη και δοκιμή του νέου συστήματος Eurodac, η δημιουργία των αναγκαίων υποδομών στα εξωτερικά σύνορα, η λήψη μέτρων για την αποτροπή δευτερογενών μετακινήσεων και η αποτελεσματική εφαρμογή των νέων κανόνων που διέπουν την ευθύνη εξέτασης των αιτημάτων ασύλου.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται και στην πλήρη ενεργοποίηση του μηχανισμού αλληλεγγύης, καθώς η λειτουργία του θεωρείται καθοριστική για τη βιωσιμότητα του νέου μοντέλου.
Η επόμενη ημέρα για την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική
Η έναρξη εφαρμογής του Συμφώνου δεν σηματοδοτεί το τέλος της μεταρρύθμισης, αλλά την είσοδο σε μια νέα φάση συνεχούς προσαρμογής και αξιολόγησης.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνεργάζεται ήδη με την Υπηρεσία Ασύλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη eu-LISA, τη Frontex, την Europol και τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε., ενώ έχει διαθέσει χρηματοδότηση ύψους 3 δισ. ευρώ για τη στήριξη της εφαρμογής του Συμφώνου και της προσωρινής προστασίας των εκτοπισμένων από την Ουκρανία.
Ο δεύτερος ετήσιος κύκλος αξιολόγησης της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής αναμένεται να ξεκινήσει τον Οκτώβριο του 2026, όταν θα δημοσιευθεί νέα έκθεση για την κατάσταση του ασύλου και της μετανάστευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Για την Ελλάδα, που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των μεταναστευτικών ροών, η επιτυχία του νέου πλαισίου θα κριθεί τόσο από την αποτελεσματικότητα των νέων διαδικασιών όσο και από το κατά πόσο οι ευρωπαϊκοί μηχανισμοί αλληλεγγύης θα λειτουργήσουν στην πράξη.
