Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη μέσα στην καρδιά της κλιματικής κρίσης. Καύσωνες με δεκάδες νεκρούς, πόλεις που μετατρέπονται σε θερμικές παγίδες, υποδομές που δοκιμάζονται στα όριά τους. Σε χώρες όπου μέχρι πριν λίγα χρόνια ο κλιματισμός θεωρούνταν πολυτέλεια, σήμερα γίνεται όρος επιβίωσης.
Κι όμως, η πολιτική αντίδραση παραμένει ασύμμετρη με την ένταση του φαινομένου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κινείται ανάμεσα σε διακηρύξεις, επιμέρους παρεμβάσεις και συνεχείς αναθεωρήσεις στόχων, την ώρα που η κρίση επιταχύνεται. Το κενό ανάμεσα στην επιστημονική προειδοποίηση και την πολιτική πράξη διευρύνεται και χρονικά και ουσιαστικά.
Η κλιματική κρίση δεν περιμένει τις ευρωπαϊκές ισορροπίες
Η επιστημονική βιβλιογραφία δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: η αύξηση των ακραίων φαινομένων είναι ήδη παρούσα και θα ενταθεί. Πυρκαγιές, πλημμύρες, παρατεταμένοι καύσωνες και λειψυδρία δεν αποτελούν μελλοντικά σενάρια αλλά εξελισσόμενη κανονικότητα.
Παρά τα δεδομένα, η ευρωπαϊκή πολιτική εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την κλιματική κρίση ως ζήτημα διαχείρισης ισορροπιών και όχι ως υπαρξιακή συνθήκη. Η λογική των σταδιακών προσαρμογών συγκρούεται με μια πραγματικότητα που δεν εξελίσσεται σταδιακά αλλά εκθετικά.
Η Πράσινη Συμφωνία και η αδράνεια της εφαρμογής
Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία παρουσιάστηκε ως το πιο φιλόδοξο σχέδιο κλιματικής μετάβασης παγκοσμίως. Στην πράξη, όμως, η εφαρμογή της σκοντάφτει σε πολιτικούς συμβιβασμούς, ενεργειακές εξαρτήσεις και διαρκείς αναδιπλώσεις.
Η ενεργειακή κρίση μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία λειτούργησε ως επιταχυντής αντιφάσεων. Αντί για αποφασιστική επιτάχυνση της απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, ενίσχυσε την επιστροφή σε βραχυπρόθεσμες λύσεις. Η στρατηγική συνοχή της πράσινης μετάβασης θρυμματίζεται μέσα στην πίεση της καθημερινής ενεργειακής διαχείρισης.
Η παγκόσμια υποχώρηση και το πολιτικό άλλοθι
Η διεθνής συγκυρία επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το ευρωπαϊκό έλλειμμα δράσης. Η επιστροφή ηγεσιών που υποβαθμίζουν ή απορρίπτουν τη διεθνή κλιματική συνεργασία, καθώς και η χαλάρωση δεσμεύσεων στο πλαίσιο της Συμφωνίας των Παρισίων, δημιουργούν ένα περιβάλλον αποσύνθεσης της παγκόσμιας κλιματικής διακυβέρνησης.
Αυτό όμως λειτουργεί και ως βολικό άλλοθι. Η Ευρώπη, αντί να αναλάβει τον ρόλο της ως σταθεροποιητικός πυλώνας, συχνά προσαρμόζει τον ρυθμό της προς τα κάτω, επικαλούμενη τη διεθνή αβεβαιότητα.
Εξορύξεις, αντιφάσεις και στρατηγική βραχυπρόθεσμης σκέψης
Στο εσωτερικό της Ευρώπης, και ειδικά στην περιφέρεια της Μεσογείου, οι αντιφάσεις γίνονται πιο ορατές. Η προώθηση νέων εξορύξεων υδρογονανθράκων, ακόμη και σε ευαίσθητες θαλάσσιες περιοχές, αποκαλύπτει μια στρατηγική που κινείται ταυτόχρονα προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις.
Από τη μία πλευρά, η κλιματική ουδετερότητα του 2050. Από την άλλη, η αναζήτηση νέων αποθεμάτων ορυκτών καυσίμων. Η απόσταση ανάμεσα στις δύο επιλογές δεν είναι τεχνική. Είναι πολιτική και χρονική. Και όσο μεγαλώνει, τόσο μειώνεται η αξιοπιστία του συνολικού ευρωπαϊκού σχεδίου.
Ένα μέλλον που δεν αναβάλλεται
Οι καύσωνες που πλήττουν την Ευρώπη σήμερα λειτουργούν ως προειδοποίηση χωρίς χρονικό περιθώριο αντίδρασης. Οι επιστήμονες μιλούν για αύξηση της θνησιμότητας, για διεύρυνση της ερημοποίησης, για πίεση στα υδάτινα αποθέματα και για νέες μορφές κλιματικής μετανάστευσης.
Η πολιτική, όμως, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την κρίση ως ζήτημα διαχείρισης κόστους και όχι ως ανατροπή συνθηκών ζωής. Αυτό το χάσμα είναι πλέον καθοριστικό.
Δεν πρόκειται για σενάριο μελλοντικής καταστροφής. Πρόκειται για εξελισσόμενη πραγματικότητα που ήδη επανασχεδιάζει τον ευρωπαϊκό χώρο, τις κοινωνικές ανισότητες και τη σταθερότητα των κρατών.
