Κίνημα του Ναυτικού: Η αποτυχημένη ανταρσία που αποκάλυψε το ρήγμα της Χούντας στις Ένοπλες Δυνάμεις
Στις 22 Μαΐου 1973 ένα από τα πιο οργανωμένα σχέδια ανατροπής της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών κατέρρευσε πριν εκδηλωθεί. Το «Κίνημα του Ναυτικού», μια πολυετής συνωμοτική προσπάθεια αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού με στόχο την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, προδόθηκε την τελευταία στιγμή. Ακολούθησαν συλλήψεις, βασανιστήρια και διώξεις. Ωστόσο, η πολιτική του επίδραση αποδείχθηκε μεγαλύτερη από τη στρατιωτική του αποτυχία: για πρώτη φορά φάνηκε δημόσια ότι η αντίσταση απέναντι στη Χούντα είχε περάσει ακόμη και στο εσωτερικό των Ενόπλων Δυνάμεων.
Η φιλελεύθερη παράδοση του Ναυτικού και η πρώτη αντίδραση στη Δικτατορία
Το Πολεμικό Ναυτικό υπήρξε διαχρονικά ένας κλάδος των Ενόπλων Δυνάμεων με έντονη φιλελεύθερη παράδοση. Η στάση του απέναντι στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 υπήρξε διαφορετική από άλλους στρατιωτικούς σχηματισμούς.
Ενδεικτική υπήρξε η παραίτηση του αρχηγού του Ναυτικού Κωνσταντίνου Εγκολφόπουλου αμέσως μετά την επικράτηση των Συνταγματαρχών. Λίγους μήνες αργότερα, κατά την αποτυχημένη απόπειρα αντεπίθεσης του βασιλιά Κωνσταντίνου τον Δεκέμβριο του 1967, ο Στόλος εξήλθε στο Αιγαίο, αποτυπώνοντας έμπρακτα την αντίθεση σημαντικού μέρους του Ναυτικού προς το καθεστώς.
Μετά την αποτυχία εκείνης της πρωτοβουλίας, άρχισε να διαμορφώνεται ένας κρυφός αντιδικτατορικός πυρήνας μέσα στις τάξεις του Ναυτικού.
Η μυστική οργάνωση αξιωματικών από το 1969
Από τις αρχές του 1969 στελέχη του Ναυτικού, μεταξύ αυτών οι πλωτάρχες Νίκος Παππάς, Σέκερης και Μάλιαρης, ξεκίνησαν τη συγκρότηση ενός συνωμοτικού μηχανισμού με σαφή στόχο: την ανατροπή της Χούντας και την επαναφορά της δημοκρατικής νομιμότητας.
Οι αξιωματικοί που εντάσσονταν στην οργάνωση έδιναν όρκο πίστης στον σκοπό της αποκατάστασης της Δημοκρατίας. Σταδιακά, το δίκτυο επεκτάθηκε και απέκτησε παρουσία σε καίριες θέσεις της στρατιωτικής ιεραρχίας.
Στο τραπέζι βρέθηκαν ακόμη και σχέδια υψηλού ρίσκου. Ανάμεσά τους η απαγωγή του Γεωργίου Παπαδόπουλου κατά τη διάρκεια ναυτικής άσκησης το 1969, αλλά και ένα ευρύτερο σχέδιο κατάληψης στρατηγικών νησιών, με προοπτική σχηματισμού κυβέρνησης εθνικής αποκατάστασης.
Κανένα από αυτά δεν προχώρησε.
Η εξέγερση της Νομικής επιτάχυνε τις εξελίξεις
Το 1973 το πολιτικό κλίμα είχε αλλάξει. Η εξέγερση της Νομικής τον Φεβρουάριο έδειξε ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια απέναντι στη Δικτατορία μεγάλωνε.
Οι αξιωματικοί του Ναυτικού εκτίμησαν ότι είχε φτάσει η στιγμή για δράση. Το σχέδιό τους προέβλεπε αποκλεισμό του Πειραιά και άλλων βασικών λιμανιών, καθώς και κατάληψη της Σύρου, η οποία θα λειτουργούσε ως επιχειρησιακό κέντρο.
Στη Σύρο βρισκόταν η Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών Στρατού. Το σχέδιο προέβλεπε ότι διοικητής θα αναλάμβανε ο απόστρατος ταγματάρχης Σπύρος Μουστακλής, ο οποίος συμμετείχε στην οργάνωση.
Οι κινηματίες είχαν επίσης ενημερώσει πολιτικούς παράγοντες της εποχής. Μέσω του Ευάγγελου Αβέρωφ, η πρωτοβουλία είχε γίνει γνωστή στον Κωνσταντίνο Καραμανλή και στον εξόριστο βασιλιά Κωνσταντίνο.
Ο τελικός στόχος ήταν η συγκρότηση κυβέρνησης εθνικής ενότητας μετά την ανατροπή του καθεστώτος.
Η 22α Μαΐου 1973 και η προδοσία
Ως ημερομηνία εκδήλωσης του κινήματος ορίστηκε η 22α Μαΐου 1973.
Υπήρχαν όμως διαφωνίες στο εσωτερικό της οργάνωσης. Ορισμένοι αξιωματικοί, ανάμεσά τους ο Νίκος Παππάς, υποστήριζαν ότι η ενέργεια έπρεπε να πραγματοποιηθεί νωρίτερα, στις 18 Μαΐου, αξιοποιώντας προγραμματισμένες στρατιωτικές ασκήσεις και τη μετακίνηση δυνάμεων πεζοναυτών.
Η πρόταση απορρίφθηκε.
Λίγες ώρες πριν από την εκδήλωση της επιχείρησης, οι αξιωματικοί αντιλήφθηκαν ότι το σχέδιο πιθανότατα είχε διαρρεύσει. Αποφάσισαν αναβολή.
Ήταν πλέον αργά.
Το βράδυ της 22ας Μαΐου στρατιωτικές δυνάμεις περικύκλωσαν τον Ναύσταθμο. Από το πρωί της επόμενης ημέρας ξεκίνησε κύμα συλλήψεων, ανακρίσεων και βασανισμών.
Συνολικά συνελήφθησαν 79 άτομα: αξιωματικοί του Ναυτικού, στελέχη του Στρατού και της Αεροπορίας, απόστρατοι και πολίτες που είχαν εμπλακεί στην αντιδικτατορική προσπάθεια.
Ο Σπύρος Μουστακλής και τα βασανιστήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ
Κεντρική μορφή του Κινήματος αναδείχθηκε ο Σπύρος Μουστακλής.
Υπέστη σκληρά βασανιστήρια στα κρατητήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ επί 47 ημέρες. Οι κακουχίες και η βία που υπέστη του προκάλεσαν μόνιμη αναπηρία.
Η περίπτωσή του εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα της βαρβαρότητας του δικτατορικού μηχανισμού.
Την ίδια στιγμή, το καθεστώς επιχείρησε να υποβαθμίσει το γεγονός, χαρακτηρίζοντας το Κίνημα ως «οπερέτα ναυτικού κινήματος ολίγων αποστράτων αξιωματικών».
Η πραγματικότητα ήταν διαφορετική.
Το αντιτορπιλικό «Βέλος» και η διεθνής έκθεση της Χούντας
Τρεις ημέρες μετά την αποκάλυψη του Κινήματος, στις 25 Μαΐου 1973, καταγράφηκε μια ενέργεια με τεράστια πολιτική σημασία.
Το αντιτορπιλικό «Βέλος», υπό τον κυβερνήτη Νίκο Παππά, αποχώρησε από νατοϊκή άσκηση ανοικτά της Σαρδηνίας και κατευθύνθηκε προς το Φιουμιτσίνο της Ιταλίας.
Ο κυβερνήτης και μέλη του πληρώματος ζήτησαν πολιτικό άσυλο.
Η κίνηση προκάλεσε διεθνή αίσθηση και ανέδειξε διεθνώς ότι η αντίσταση απέναντι στη Δικτατορία δεν περιοριζόταν στην κοινωνία ή στα πανεπιστήμια, αλλά είχε διεισδύσει και στο στράτευμα.
Η πολιτική νίκη μιας στρατιωτικής αποτυχίας
Το Κίνημα του Ναυτικού δεν πέτυχε τον επιχειρησιακό του στόχο.
Κατέγραψε όμως μια κρίσιμη πολιτική επιτυχία: αποκάλυψε ότι το καθεστώς των Συνταγματαρχών είχε αρχίσει να χάνει τη στήριξη ακόμη και μέσα στις Ένοπλες Δυνάμεις, που αποτελούσαν τον βασικό πυλώνα ισχύος του.
Λίγους μήνες αργότερα ήρθε η εξέγερση του Πολυτεχνείου. Στη συνέχεια, το καθεστώς Παπαδόπουλου ανατράπηκε από τον Δημήτριο Ιωαννίδη, επιβεβαιώνοντας ότι η εσωτερική φθορά της Δικτατορίας είχε ήδη ξεκινήσει.
Το Κίνημα του Ναυτικού του 1973 παρέμεινε στην ιστορία ως μια αποτυχημένη εξέγερση που λειτούργησε ως πολιτικός καταλύτης. Ένα σχέδιο που δεν εκδηλώθηκε ποτέ, αλλά συνέβαλε αποφασιστικά στην απονομιμοποίηση της Χούντας και προανήγγειλε το τέλος της.
