Fake news και social media: πώς η στρέβλωση της αλήθειας υπονομεύει τον δημόσιο διάλογο
Η εικόνα μοιάζει γνώριμη: πρόσφυγες στοιβαγμένοι, πρόσωπα κουρασμένα, βλέμματα χαμένα. Κυκλοφορεί ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα και παρουσιάζεται ως ιστορικό στιγμιότυπο από τη Δραπετσώνα, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μόνο που δεν είναι αληθινή. Πρόκειται για προϊόν τεχνητής νοημοσύνης. Παρ’ όλα αυτά, συγκινεί, αναπαράγεται, αξιοποιείται ως «τεκμήριο» και γίνεται αφορμή για πολιτικά σχόλια και παραλληλισμούς με το σήμερα.
Το πιο αποκαλυπτικό δεν είναι η ίδια η ύπαρξη της fake εικόνας. Είναι η στάση μας απέναντί της. Ακόμη και όταν επισημαίνεται ότι πρόκειται για κατασκευή ΑΙ, η απάντηση επανέρχεται σχεδόν τυποποιημένη: «Μπορεί η φωτογραφία να είναι ψεύτικη, αλλά το μήνυμα είναι αληθινό».
Η διολίσθηση: από την αλήθεια στο «χρήσιμο ψέμα»
Η λογική αυτή σηματοδοτεί μια μετατόπιση με βαθύτερες συνέπειες. Το ψευδές υλικό παύει να αποτελεί πρόβλημα, εφόσον υπηρετεί έναν «σωστό» σκοπό. Η αλήθεια υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνει η χρησιμότητα. Το επιχείρημα δεν στηρίζεται πλέον σε τεκμήρια, αλλά σε προθέσεις.
Η πρακτική αυτή δεν περιορίζεται σε έναν ιδεολογικό χώρο. Ωστόσο, προκαλεί αίσθηση όταν υιοθετείται από ανθρώπους και ομάδες που αυτοπροσδιορίζονται ως υπερασπιστές της αλήθειας, της δικαιοσύνης και της κοινωνικής ευαισθησίας. Η χρήση κατασκευασμένων εικόνων ως εργαλείων «ευαισθητοποίησης» αλλοιώνει τον ίδιο τον πυρήνα αυτών των αξιών.
Οι «θάλαμοι αντήχησης» και η ψευδαίσθηση της κοινότητας
Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν αυτή τη δυναμική. Δημιουργούν κλειστές ψηφιακές κοινότητες όπου οι χρήστες εκτίθενται κυρίως σε απόψεις που ήδη συμμερίζονται. Η επιβεβαίωση γίνεται κανόνας, η αμφισβήτηση εκλαμβάνεται ως επίθεση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η πληροφορία δεν λειτουργεί ως μέσο γνώσης, αλλά ως σύμβολο ταυτότητας. Μια ψεύτικη εικόνα δεν αξιολογείται για την ακρίβειά της, αλλά για το κατά πόσο «εκφράζει» την ομάδα. Η αναπαραγωγή της λειτουργεί ως σήμα συσπείρωσης. Η αφαίρεσή της βιώνεται ως απώλεια.
Η απουσία άμεσης, πρόσωπο με πρόσωπο αντιπαράθεσης επιτείνει την ένταση. Οι διαφωνίες εκφυλίζονται εύκολα σε προσωπικές επιθέσεις. Ο δημόσιος διάλογος μετατρέπεται σε πεδίο αντιπαράθεσης χωρίς κανόνες.
Από τις ιδεολογίες στα αποσπασματικά αφηγήματα
Η εξάπλωση των fake news συνδέεται και με μια ευρύτερη κρίση. Οι μεγάλες ιδεολογικές αφηγήσεις που κάποτε οργάνωναν τη συλλογική δράση έχουν αποδυναμωθεί. Πολιτικά κόμματα, συνδικάτα και θεσμοί δεν εμπνέουν πλέον την ίδια εμπιστοσύνη. Η ανάγκη για συμμετοχή και ταυτότητα μεταφέρεται στο ψηφιακό περιβάλλον.
Εκεί, όμως, η συλλογικότητα είναι επιφανειακή. Δεν παράγει σύνθεση, ούτε ουσιαστική αντιπαράθεση ιδεών. Αντί για δομημένο διάλογο, κυριαρχούν αποσπασματικά αφηγήματα που ανταγωνίζονται μεταξύ τους χωρίς κοινό έδαφος.
Η παγίδα της σχετικοποίησης
Όταν το ψέμα γίνεται αποδεκτό ως εργαλείο, το κριτήριο της αλήθειας αποδυναμώνεται. Όλες οι εκδοχές τείνουν να εξισωθούν. Η διάκριση ανάμεσα σε γεγονός και κατασκευή θολώνει.
Σε αυτό το τοπίο, η δημόσια συζήτηση μετατρέπεται σε σύγκρουση αφηγήσεων χωρίς δυνατότητα αξιολόγησης. Η επιλογή δεν βασίζεται σε αποδείξεις, αλλά σε πίστη. Η πολιτική αντιπαράθεση παίρνει χαρακτηριστικά σχεδόν θρησκευτικής προσήλωσης.
Το αποτέλεσμα δεν είναι περισσότερος πλουραλισμός. Είναι σύγχυση και τελικά αδράνεια. Όταν όλα μοιάζουν πιθανά και ταυτόχρονα ύποπτα, η πιο εύκολη στάση είναι η αποστασιοποίηση.
Ποιοι ωφελούνται από τη σύγχυση
Η διάχυση ψευδών ειδήσεων και εικόνων δεν είναι απλώς ένα τεχνικό πρόβλημα της ψηφιακής εποχής. Έχει σαφείς πολιτικές συνέπειες. Η αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης στην έννοια της αλήθειας ευνοεί όσους έχουν συμφέρον από έναν κατακερματισμένο και αποπροσανατολισμένο δημόσιο χώρο.
Σε ένα περιβάλλον όπου τίποτα δεν θεωρείται αξιόπιστο, η δυνατότητα συλλογικής δράσης περιορίζεται. Η αμφισβήτηση δεν οδηγεί σε αναζήτηση τεκμηρίωσης, αλλά σε γενικευμένη καχυποψία.
Το κρίσιμο διακύβευμα για τις ριζοσπαστικές ιδέες
Για όσους επιδιώκουν κοινωνικές αλλαγές, το διακύβευμα είναι ακόμη μεγαλύτερο. Η αξιοπιστία αποτελεί βασικό κεφάλαιο. Η χρήση ψευδών μέσων, ακόμη και με «καλό» σκοπό, υπονομεύει αυτό το κεφάλαιο.
Η σχέση ανάμεσα σε σκοπό και μέσα παραμένει καθοριστική. Τα μέσα δεν είναι ουδέτερα. Καθορίζουν το περιεχόμενο και το αποτέλεσμα της δράσης. Όταν η αλήθεια υποχωρεί, το ίδιο συμβαίνει και με τη δύναμη του επιχειρήματος.
Η μάχη για έναν πιο δίκαιο κόσμο δεν μπορεί να δοθεί με κατασκευασμένα τεκμήρια. Γιατί τότε, το έδαφος χάνεται κάτω από τα πόδια εκείνων που τη δίνουν.
