Σε μια περίοδο όπου η πολιτική σκηνή της Γαλλίας μοιάζει εύθραυστη και η κοινωνική δυσαρέσκεια διογκώνεται, η πιο πολωτική φιγούρα δεν προέρχεται από τα έδρανα της εξουσίας. Δεν είναι υπουργός, ούτε αρχηγός κόμματος. Είναι ένας 38χρονος οικονομολόγος με ήρεμο παρουσιαστικό και αιχμηρό λόγο: ο Γκαμπριέλ Ζουκμάν.
Η πρότασή του για έναν ελάχιστο φόρο στον πλούτο των υπερ-πλουσίων έχει μετατραπεί σε κεντρικό πολιτικό ζήτημα. Σε μια χώρα με μακρά ιστορία εντάσεων γύρω από την ανισότητα, ο «φόρος Ζουκμάν» λειτουργεί ως καταλύτης: επαναφέρει με ένταση το ερώτημα ποιος πληρώνει τελικά το κόστος της δημοκρατίας.
Η πρόταση που άναψε τη φωτιά
Η βασική ιδέα του Ζουκμάν είναι απλή στη διατύπωση και εκρηκτική στις συνέπειες: κάθε νοικοκυριό με περιουσία άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ θα πρέπει να καταβάλλει έναν ελάχιστο ετήσιο φόρο 2% επί της συνολικής αξίας των περιουσιακών του στοιχείων.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, το μέτρο θα μπορούσε να αποφέρει έως και 20 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως στα δημόσια ταμεία. Πέρα από το δημοσιονομικό όφελος, όμως, ο ίδιος επιμένει ότι το ουσιαστικό διακύβευμα είναι η αποκατάσταση μιας θεμελιώδους αρχής: της ισότητας απέναντι στον νόμο.
Η επιχειρηματολογία του στηρίζεται σε μια διαπίστωση που προκαλεί αμηχανία στο πολιτικό σύστημα: οι δισεκατομμυριούχοι καταλήγουν να φορολογούνται, αναλογικά, λιγότερο από τη μεσαία τάξη. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς η ανισότητα, αλλά η αντιστροφή της φορολογικής προοδευτικότητας.
Από τον Πικετί στον νέο «ροκ σταρ» της οικονομίας
Ο Ζουκμάν δεν εμφανίστηκε στο κενό. Μαθητής και στενός συνεργάτης του Τομά Πικετί, συνεχίζει τη γραμμή σκέψης που καθόρισε τη δημόσια συζήτηση μετά την έκδοση του «Κεφαλαίου στον 21ο αιώνα».
Ωστόσο, σε αντίθεση με τον Πικετί, ο Ζουκμάν δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην εφαρμοσμένη πολιτική και στη δυνατότητα άμεσων παρεμβάσεων. Το έργο του για τη φορολόγηση του πλούτου έχει ήδη επηρεάσει διεθνώς πολιτικές πρωτοβουλίες, από τις προτάσεις της Ελίζαμπεθ Γουόρεν έως τις θέσεις του Μπέρνι Σάντερς.
Το 2023 τιμήθηκε με το Μετάλλιο John Bates Clark, επιβεβαιώνοντας τη θέση του ως ενός από τους πιο επιδραστικούς οικονομολόγους της γενιάς του. Παράλληλα, η παρουσία του σε πανεπιστήμια όπως το Μπέρκλεϊ και η Σχολή Οικονομικών του Παρισιού τον καθιστά γέφυρα ανάμεσα στην ακαδημαϊκή έρευνα και τη δημόσια πολιτική.
Πολιτική κρίση και φορολογική σύγκρουση
Η άνοδος του «φόρου Ζουκμάν» δεν μπορεί να αποκοπεί από τη συγκυρία. Η Γαλλία βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες δημοσιονομικές πιέσεις και τον κίνδυνο μιας κρίσης χρέους. Οι κυβερνήσεις δυσκολεύονται να ισορροπήσουν ανάμεσα στις αγορές και την κοινωνική δυσαρέσκεια.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόταση έχει αποκτήσει πολιτικό βάρος. Οι Σοσιαλιστές την έχουν υιοθετήσει, ενισχύοντας τη διαπραγματευτική τους θέση στις συνομιλίες για τον προϋπολογισμό με την κυβέρνηση του Σεμπαστιάν Λεκορνί. Αντίθετα, το στρατόπεδο του προέδρου Εμανουέλ Μακρόν παραμένει επιφυλακτικό, φοβούμενο τις επιπτώσεις στην επιχειρηματικότητα.
Το αποτέλεσμα είναι ένα πολιτικό αδιέξοδο: η κυβέρνηση χρειάζεται στήριξη για να πείσει τις αγορές, αλλά η στήριξη αυτή περνά μέσα από μια πρόταση που αμφισβητεί τον πυρήνα της οικονομικής της πολιτικής.
Υποστηρικτές και επικριτές: μια σύγκρουση για το μέλλον
Οι αντιδράσεις απέναντι στον «φόρο Ζουκμάν» είναι έντονες και συχνά αντιφατικές. Υποστηρικτές τον παρουσιάζουν ως ελάχιστο μέτρο δικαιοσύνης σε ένα σύστημα που έχει αποτύχει να φορολογήσει τον πλούτο. Επικριτές προειδοποιούν για σοβαρές παρενέργειες.
Ορισμένοι οικονομολόγοι αμφισβητούν τα προσδοκώμενα έσοδα, εκτιμώντας ότι δεν θα ξεπεράσουν τα 5 δισεκατομμύρια ευρώ. Νομικοί εκφράζουν επιφυλάξεις για τη συνταγματικότητα του μέτρου, ενώ επιχειρηματικοί κύκλοι προειδοποιούν για φυγή κεφαλαίων.
Το επιχείρημα της «φορολογικής εξορίας» παραμένει κεντρικό: αν οι υπερ-πλούσιοι μεταφέρουν την έδρα τους αλλού, τα δημόσια έσοδα θα μειωθούν αντί να αυξηθούν. Ο ίδιος ο Ζουκμάν αντιτείνει ότι υπάρχουν μηχανισμοί για να περιοριστεί αυτή η πρακτική, όπως η συνέχιση της φορολόγησης για χρόνια μετά τη μετεγκατάσταση.
Η κοινωνική δυναμική πίσω από την πρόταση
Παρά τις αντιδράσεις, η δημόσια αποδοχή του μέτρου είναι εντυπωσιακή. Δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών βλέπει θετικά την ιδέα. Το στοιχείο αυτό αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο από μια απλή φορολογική διαφωνία.
Η πρόταση Ζουκμάν εκφράζει μια ευρύτερη κόπωση απέναντι σε ένα σύστημα που εμφανίζεται ανίκανο να ελέγξει τον υπερβολικό πλούτο. Αγγίζει την αίσθηση ότι οι κανόνες δεν ισχύουν για όλους το ίδιο.
Σε αυτό το σημείο, η συζήτηση μετατοπίζεται από την οικονομία στη δημοκρατία. Ο ίδιος ο Ζουκμάν το διατυπώνει καθαρά: η φοροδιαφυγή των ισχυρών δεν είναι τεχνικό ζήτημα, αλλά παράγοντας που διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Περισσότερο από ένας φόρος
Ο «φόρος Ζουκμάν» μπορεί τελικά να εφαρμοστεί ή να απορριφθεί. Όμως η σημασία του δεν εξαντλείται στο αν θα περάσει ως πολιτική. Έχει ήδη αλλάξει το πλαίσιο της συζήτησης.
Όπως σημειώνει ο Πασκάλ Σαιντ-Αμάν, η αξία της πρότασης βρίσκεται στη διάγνωση: στην απόρριψη της ιδέας ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνει απέναντι στη φοροαποφυγή των υπερ-πλουσίων.
Σε μια εποχή όπου η πολιτική μοιάζει συχνά ανίσχυρη μπροστά στις αγορές, η παρέμβαση ενός οικονομολόγου επαναφέρει μια παλιά αλλά επίμονη ιδέα: ότι η δημοκρατία δεν είναι συμβατή με ανεξέλεγκτη συσσώρευση πλούτου.
Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που ο Γκαμπριέλ Ζουκμάν δεν είναι απλώς ένας ακόμη τεχνοκράτης. Είναι το πρόσωπο μιας σύγκρουσης που ξεπερνά τη Γαλλία και αφορά το ίδιο το μέλλον της οικονομικής και πολιτικής ισορροπίας στη Δύση.
