Μαρία Πολυδούρη: Βίος, έρωτας και ποίηση μιας από τις σπανιότερες φωνές της ελληνικής λογοτεχνίας
Γεννήθηκε την 1η Απριλίου 1902 στην Καλαμάτα και έφυγε στις 29 Απριλίου 1930, στο νοσοκομείο Σωτηρία της Αθήνας, μόλις 28 ετών. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο ημερομηνίες του ίδιου μήνα χωράει ολόκληρη η ζωή της Μαρίας Πολυδούρης — μια ζωή που χάραξε βαθύ αυλάκι στην ελληνική ποίηση του Μεσοπολέμου και παραμένει, ακόμα σήμερα, αδικαίωτα υποτιμημένη.
Η γυναίκα πίσω από την ποιήτρια
Πολύ συχνά η Μαρία Πολυδούρη παρουσιάζεται ως η «ερωμένη του Καρυωτάκη» — μια ετικέτα που της κολλά από τότε και τη μειώνει. Στην πραγματικότητα μιλάμε για μια γυναίκα που σπούδασε Νομική σε εποχή που η σχολή αυτή ήταν σχεδόν αποκλειστικά ανδρικό προνόμιο, που πρότεινε γάμο στον ερωτευμένο της χωρίς να χρειαστεί να το σκεφτεί δυο φορές, που έσπασε αρραβώνα και έφυγε μόνη της στο Παρίσι. Η κοινωνική ανυπακοή της δεν ήταν ποζαρίσματα — ήταν ο τρόπος που ζούσε.
Η λογοτεχνική της ταυτότητα είναι εξίσου αυτόνομη. Όπως έχει επισημάνει η Χριστίνα Ντουνιά, καθηγήτρια Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μελετήτρια του ελληνικού λογοτεχνικού Μεσοπολέμου, η Πολυδούρη διαθέτει «αναμφισβήτητα προσωπικό ύφος, μια εξεγερμένη συνείδηση, το ποιητικό χάρισμα της εξομολόγησης, μια ισχυρή αυτοσυνειδησία και μια αυθεντική θέαση του κόσμου» — στοιχεία που την καθιστούν «την πιο συναρπαστική ποιήτρια του Μεσοπολέμου και μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ποιητικές φωνές της ελληνικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα».
Απώλειες πριν προλάβει να ζήσει
Ως τα 18 της χάνει τους γονείς της και τον αδελφό της μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Η σειρά των πληγών αυτών δεν είναι άσχετη με την ποίησή της: ο θάνατος, η μοναξιά και η αγάπη που φεύγει επιστρέφουν ξανά και ξανά στους στίχους της, όχι ως λογοτεχνικά σχήματα αλλά ως βιωμένη εμπειρία.
Το 1922, στα 20 της, μπαίνει να δουλέψει στη Νομαρχία Αθηνών. Εκεί γνωρίζει τον Κώστα Καρυωτάκη. Ο έρωτάς τους ξεκινά απότομα και εξελίσσεται μέσα σε συνθήκες που δεν αφήνουν περιθώριο για αίσιο τέλος: ο Καρυωτάκης της αποκαλύπτει ότι πάσχει από σύφιλη — νόσο αθεράπευτη για τα δεδομένα της εποχής. Εκείνη του προτείνει να παντρευτούν και να μην κάνουν παιδιά. Αυτός αρνείται και φεύγει.
Ο έρωτας που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ
Τα επόμενα χρόνια η Πολυδούρη προσπαθεί να προχωρήσει. Αρραβωνιάζεται έναν νεαρό δικηγόρο, τον Αριστοτέλη Γεωργίου. Ο Καρυωτάκης της στέλνει το πεζό ποίημα «Η τελευταία» — ένα κείμενο που θα γίνει γνωστό μόλις το 1966, στα «Άπαντά» του, αφού εκείνη το εμπιστευτεί λίγο πριν πεθάνει στην ποιήτρια Μυρτιώτισσα. Η Πολυδούρη νιώθει ενοχές. Ακυρώνει τον αρραβώνα. Τον Δεκέμβριο του 1926 φεύγει για το Παρίσι.
Στη Γαλλία αρρωσταίνει. Η φυματίωση την αναγκάζει να επιστρέψει την άνοιξη του 1928. Τον ίδιο χρόνο κυκλοφορεί η πρώτη της ποιητική συλλογή, «Οι τρίλλιες που σβήνουν». Τον Ιούλιο του 1928 ο Καρυωτάκης αυτοκτονεί στην Πρέβεζα.
Δύο συλλογές, μια φωνή ανεπανάληπτη
Η Πολυδούρη προλαβαίνει να εκδώσει δύο ποιητικές συλλογές: «Οι τρίλλιες που σβήνουν» (1928) και «Ηχώ στο Χάος» (1929). Γράφει νοσηλευόμενη στο Σωτηρία, με το σώμα να αποδυναμώνεται και τη γραφή να παραμένει ακέραιη. Η ποίησή της — άμεση, έντονα συναισθηματική, χωρίς περιττά στολίδια — δεν μοιάζει με τίποτε άλλο που γραφόταν τότε από γυναίκα στην Ελλάδα.
Όσοι τη συνδέουν με τον Καρυωτάκη και μιλούν για επιρροή ή μίμηση αγνοούν το βασικό: η Πολυδούρη γράφει για τον Καρυωτάκη, αλλά δεν γράφει όπως ο Καρυωτάκης. Η ισχυρή ατομικότητά της την κρατά εκτός κάθε «καρυωτακισμού». Στο έργο της βρίσκουμε μερικά από τα ωραιότερα δείγματα ερωτικής ελληνικής ποίησης — και αυτό της αξίζει να το κουβαλά ως κληρονομιά, ανεξάρτητα από οποιοδήποτε άνδρα.
Στις 29 Απριλίου 1930, λίγες μέρες μετά τα 28α γενέθλιά της, η Μαρία Πολυδούρη πεθαίνει στο Σωτηρία. Ο Απρίλιος την είχε γεννήσει. Ο Απρίλιος την πήρε πίσω.
Μόνο γιατί μ’ αγάπησες
Δεν τραγουδώ παρά γιατί μ’ αγάπησες
στα περασμένα χρόνια.
Και σε ήλιο, σε καλοκαιριού προμάντεμα
και σε βροχή, σε χιόνια,
δεν τραγουδώ παρά γιατί μ’ αγάπησες.
Μόνο γιατί με κράτησες στα χέρια σου
μια νύχτα και με φίλησες στο στόμα,
μόνο γι’ αυτό είμαι ωραία σαν κρίνο ολάνοιχτο
κ’ έχω ένα ρίγος στην ψυχή μου ακόμα,
μόνο γιατί με κράτησες στα χέρια σου.
Μόνο γιατί τα μάτια σου με κύτταξαν
με την ψυχή στο βλέμμα,
περήφανα στολίστηκα το υπέρτατο
της ύπαρξής μου στέμμα,
μόνο γιατί τα μάτια σου με κύτταξαν.
Μόνο γιατί όπως πέρναα με καμάρωσες
και στη ματιά σου να περνάη
είδα τη λυγερή σκιά μου, ως όνειρο
να παίζει, να πονάη,
μόνο γιατί όπως πέρναα με καμάρωσες.
Γιατί, μόνο γιατί σε σέναν άρεσε
γι’ αυτό έμεινεν ωραίο το πέρασμά μου.
Σα να μ’ ακολουθούσες όπου πήγαινα,
σα να περνούσες κάπου εκεί σιμά μου.
Γιατί, μόνο γιατί σε σέναν άρεσε.
Μόνο γιατί μ’ αγάπησες γεννήθηκα,
γι’ αυτό η ζωή μου εδόθη.
Στην άχαρη ζωή την ανεκπλήρωτη
μένα η ζωή πληρώθη.
Μόνο γιατί μ’ αγάπησες γεννήθηκα.
Μονάχα για τη διαλεχτήν αγάπη σου
μου χάρισε η αυγή ρόδα στα χέρια.
Για να φωτίσω μια στιγμή το δρόμο σου
μου γέμισε τα μάτια η νύχτα αστέρια,
μονάχα για τη διαλεχτήν αγάπη σου.
Μονάχα γιατί τόσο ωραία μ’ αγάπησες
έζησα, να πληθαίνω
τα ονείρατά σου, ωραίε που βασίλεψες
κ’ έτσι γλυκά πεθαίνω
μονάχα γιατί τόσο ωραία μ’ αγάπησες.
