Το φως της Αναστάσεως υπερβαίνει την κοινή ανθρώπινη γλώσσα και την ιστορική περιγραφή. Κάθε άνοιξη περνά από χέρι σε χέρι κι από κερί σε κερί, κρατώντας το εσώτερο νόημά του ανοιχτό κι απαιτητικό. Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός προσφέρει την ομορφότερη, ίσως, αποτύπωση αυτής της εμπειρίας, γράφοντας στον πασχάλιο κανόνα πως τώρα τα πάντα έχουν γεμίσει με φως, ο ουρανός, η γη και τα καταχθόνια. Αυτή η καθολική ακτινοβολία ξεπερνά τις λέξεις, που φθείρονται απ’ την επανάληψη. Ζητά απ’ τον άνθρωπο ν’ αποφασίσει αν θα συμμετάσχει σ’ ένα κοινωνικό έθιμο ή θα βιώσει μία πνευματική πραγματικότητα, ικανή να μεταβάλει τον πυρήνα της υπάρξεως.
Ευστάθιος Λιανός Λιάντης*
Καθώς την άγγιξε η Ιστορία, η αναζήτηση του Φωτός απόκτησε ιδιότυπη ένταση. Στον αρχαίο χριστιανικό κόσμο, η βραδινή ακολουθία της αφής των λύχνων, γνωστή ως Λυχνικόν ή Lucernarium, υπήρξε κοινή παράδοση στην Ανατολή και τη Δύση. Ο ιερέας έφερνε το εσπερινό φως στον ναό, κι αυτό ακουμπούσε τις μορφές των πιστών με πραότητα, ενώ εκείνοι παραδίδονταν λίγο λίγο στη γαλήνη, που φέρνει η νύχτα, όταν βρίσκει την ψυχή έτοιμη. Τότε ψαλλόταν η Επιλύχνιος Ευχαριστία, ο υπέροχος ύμνος «Φως ιλαρόν αγίας δόξης». Το γλυκό και χαρούμενο Φως, για το οποίο άδει ο ύμνος, είναι ο Χριστός. Στα Ιεροσόλυμα η είσοδος του φωτός περιβλήθηκε με ξεχωριστό κύρος πλάι στον Πανάγιο Τάφο. Οι αρχαιότερες καταγραφές του ιεροσολυμιτικού τυπικού περιγράφουν το άναμμα του κεριού απ’ την Ακοίμητη Κανδήλα του μνημείου ως αναπόσπαστο μέρος της εσπερινής ακολουθίας.
Όμως, ο μεσαιωνικός κόσμος αγαπούσε τις χειροπιαστές βεβαιότητες. Η πίστη εκείνων των αιώνων αναζητούσε, συχνά, ένα σημείο ικανό να λάβει συγκεκριμένη, αδιαμφισβήτητη θέση μέσα στον φυσικό χώρο και τον χρόνο. Από τον 9ο αιώνα, η μετάδοση του φωτός αρχίζει να περιγράφεται στα γραπτά ως θαυματουργική κάθοδος πυρός. Πλήθη πιστών περίμεναν την έξοδο της φλόγας, ενώ οι χρονικογράφοι κατέγραφαν συγκίνηση, θρίαμβο, ενίοτε αμφισβήτηση και διαμάχη. Η Ιερουσαλήμ, βαριά από τις αλλεπάλληλες στρώσεις της μνήμης, ύψωσε τον εαυτό της στο μέτρο αυτής της αποστολής κι έδωσε ορατό περίγραμμα σε μια προσδοκία, που έκαιγε.
Η ιστορική αυτή εξέλιξη, όσο γοητευτική κι αν παραμένει, αδυνατεί να εξαντλήσει το κεντρικό ερώτημα. Εκεί, η σκέψη δοκιμάζει το βάθος της μπροστά στο άρρητο. Οι Πατέρες της Εκκλησίας προσεγγίζουν το γεγονός, αλλάζοντας, εντελώς, το κέντρο βάρους κι αποφεύγουν την εξιστόρηση της Αναστάσεως, ωσάν να επρόκειτο για οπτικό επεισόδιο. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, η παννυχίδα με τα υλικά φώτα παραμένει ο πρόδρομος του Μεγάλου Φωτός, της κοινής δόξας του ανθρώπου με τον Δημιουργό του.
Ο αναστημένος Χριστός εισάγει τον κόσμο σε άλλη κατάσταση. Ο θάνατος χάνει οριστικά το κύρος του. Η ανθρώπινη φύση εισέρχεται σε νέα τροχιά, καθώς το απρόσιτο Φως σημαίνει, πλέον, λάμψη αφθαρσίας. Ο Γρηγόριος Νύσσης ταυτίζει την κατάσταση αυτήν με την ανάκτηση της αρχαίας λαμπρότητας. Ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος προχωρά βαθύτερα, περιγράφοντας μια συγκλονιστική μυστική ένωση. Ο Χριστός εισέρχεται στον άνθρωπο ωσάν σε τάφο για να τον αναστήσει.
Όποιος επιμείνει αποκλειστικά στη φυσική φλόγα κινδυνεύει να μικρύνει το θέμα. Η φλόγα κατέχει τη δική της ξεχωριστή θέση. Συγκεντρώνει το πλήθος, ζεσταίνει τη μνήμη και συνδέει το άτομο με την κοινότητα. Ο νους, που έχει μαθητεύσει στην ουσία των πραγμάτων, αναγνωρίζει το βάρος των συμβόλων. Ωστόσο, όταν το ουσιώδες εξαρτηθεί εξ ολοκλήρου απ’ την αυστηρή υλικότητα ενός συμβάντος, το μέσο διεκδικεί τη θέση του σκοπού. Ο εξωτερικός θόρυβος υπερνικά τη σιωπή απ’ την οποία γεννιέται η αληθινή μεταβολή.
Το φως της Αναστάσεως κατοικεί, πρωτίστως, εκεί όπου ο άνθρωπος εξέρχεται απ’ τη δική του κλειστή ταφή. Μέσα στον φόβο, την ενοχή και την απελπισία, ο καθένας γνωρίζει προσωπικούς τάφους. Η Ανάσταση φανερώνεται τη στιγμή, που ο άνθρωπος νιώθει μέσα του να εγείρεται εκείνο, που ο χρόνος έχει γονατίσει. Η ψυχή λαμβάνει ξανά πνοή κι η ζωή παύει να είναι απλή παράταση συνηθειών, παίρνοντας τη μορφή εσωτερικού ξυπνήματος. Εκείνη τη στιγμή, το Πασχάλιο Φως αγγίζει την ύπαρξη στο εσώτατο βάθος της και της δίνει έναν άλλον ρυθμό.
Η μεγαλύτερη δύναμη της πασχαλινής νύχτας κρύβεται σε μια σκηνή φαινομενικά ελάχιστη. Ένα κερί ανάβει από ένα άλλο και το σκοτάδι μεταβάλλεται σιγά σιγά σε φωτεινή κοινότητα προσώπων. Η αλήθεια αυτής της συγκλονιστικής στιγμής κρίνεται στη μυστική δυνατότητα του ανθρώπου να δεχθεί την άποψη πως η ζωή έχει βαθύτερο θεμέλιο απ’ τη φθορά. Η αγάπη κατέχει μεγαλύτερη αντοχή απ’ τον θάνατο κι η ανθρώπινη ύπαρξη παραμένει απέραντη, ελεύθερη απ’ τους περιορισμούς των πραγμάτων, που βλέπονται και μετρώνται.
Το φως της Αναστάσεως ανήκει στον έσω άνθρωπο. Η υλική φλόγα τον συνοδεύει, τον παιδαγωγεί, τον ενώνει με τους γύρω του και τον ευφραίνει. Το αληθινό σώμα της εορτής αναπνέει αλλού. Σ’ εκείνη την ώρα, που ο άνθρωπος νιώθει ότι, κάτι βαρύ και πανάρχαιο υποχωρεί από μέσα του, σαν να ανοίγει ο κλειστός λίθος της ψυχής, και τότε το Πάσχα παύει να είναι μνήμη και γίνεται παρουσία Αγίου Φωτός.
*Αν. Καθηγητής Γεωπολιτικής της Θρησκείας και Θρησκευτικής Διπλωματίας του Πανεπιστημίου Αθηνών
