Δώδεκα χρόνια μετά τον θάνατο του Κωστή Παπαγιώργη, η μορφή του παραμένει ζωντανή, σχεδόν ανήσυχη μέσα στη σύγχρονη ελληνική γραμματεία. Με αφορμή την επέτειο, το ντοκιμαντέρ της Ελένης Αλεξανδράκη «Ο πιο γλυκός μισάνθρωπος» προβάλλεται το Σάββατο στις 20:00 στο Καφενείο, στην οδό Στουρνάρη. Η ταινία δομείται σαν μια ιδιότυπη «μουσική παρτιτούρα» που ανασυνθέτει τη ζωή και το έργο του συγγραφέα μέσα από πολλαπλές φωνές, αποσπάσματα και μνήμες.
Μια παρτιτούρα ζωής και γραφής
Η Αλεξανδράκη ακολουθεί χρονολογικά τη διαδρομή του Παπαγιώργη, στηρίζοντας το αφηγηματικό της υλικό κυρίως στα ίδια του τα βιβλία και στις προσωπικές του σημειώσεις. Ο λόγος του αποκτά φωνή μέσα από τις αναγνώσεις του Ακύλλα Καραζήση και του Αργύρη Πανταζάρα, ενώ το πορτρέτο συμπληρώνεται από μαρτυρίες ανθρώπων που τον γνώρισαν σε διαφορετικές φάσεις της ζωής του: φίλοι, συγγενείς, συνοδοιπόροι, αλλά και τυχαίες φιγούρες της καθημερινότητας.
Αυτή η πολυφωνία αποτυπώνει όχι μόνο τον συγγραφέα, αλλά και τον άνθρωπο που κινούνταν διαρκώς ανάμεσα σε κόσμους: τον λόγιο και τον λαϊκό, τη μοναχικότητα και τη συντροφικότητα, τη θεωρία και την εμπειρία.
Από τις βιβλιοθήκες στο βίωμα
Όπως αναδεικνύεται στην ταινία, τα πρώτα του έργα γράφτηκαν σχεδόν ασκητικά, με το χέρι, μέσα σε βιβλιοθήκες. Η επιστροφή του από το Παρίσι στην Ελλάδα υπήρξε καθοριστική. Εκεί, αντιλαμβάνεται ότι η κατανόηση του κόσμου δεν μπορεί να εξαντληθεί στη θεωρία. Χρειάζεται το βίωμα, η τριβή με την πραγματικότητα, η βύθιση στην καθημερινότητα.
Αυτή η μετατόπιση τον οδηγεί σε μια ριζικά διαφορετική εμπειρία ζωής: στα λαϊκά ξενυχτάδικα, στη νυχτερινή περιπλάνηση, στη «μεγάλη σχολή της σούρας». Χώροι όπως η «Ανατολή» γίνονται εργαστήρια παρατήρησης και αυτογνωσίας. Το αλκοόλ, ωστόσο, φτάνει να τον απειλήσει υπαρξιακά, σχεδόν να τον εξαντλήσει.
Η δεύτερη ευκαιρία και η πειθαρχία
Η μαρτυρία της Ζυράννας Ζατέλη φωτίζει μια κρίσιμη καμπή: την περίοδο όπου ο Παπαγιώργης μοιάζει να έχει «κάψει τα χαρτιά του», έχοντας ζήσει και δοκιμάσει τα πάντα με ένταση που προσιδιάζει σε έναν άνθρωπο έτοιμο να αποχωρήσει. Κι όμως, επιμένει. Με τη στήριξη της συντρόφου του και μια σπάνια προσωπική πειθαρχία, καταφέρνει να ανακτήσει τον έλεγχο και να κερδίσει τρεις ακόμη δεκαετίες ζωής και δημιουργίας.
Η ανανέωση του ελληνικού δοκιμίου
Σε αυτά τα χρόνια, ο Παπαγιώργης διαμορφώνει ένα ιδιότυπο συγγραφικό σύμπαν. Το ύφος του, ένα μείγμα σοφίας και λαϊκής αμεσότητας, τρυφερότητας και σκληρότητας, συνδυάζει το λόγιο με το καθημερινό χωρίς να χάνει την ακρίβεια της σκέψης.
Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος εντοπίζει δύο κομβικές μεταστροφές στην πορεία του: από τη φιλοσοφία προς τα πάθη και, στη συνέχεια, από τα πάθη προς τα πρόσωπα. Αυτή η διαδρομή καθορίζει και το έργο του, το οποίο εγκαταλείπει την αφηρημένη έννοια για να στραφεί στην ανθρώπινη εμπειρία, στο συγκεκριμένο, στο βιωμένο.
Ένας μισάνθρωπος που αγαπούσε τον άνθρωπο
Ο Παπαγιώργης περιγράφεται ως βαθιά μελαγχολικός, αυτοσαρκαστικός και ανυπότακτος απέναντι σε κάθε μορφή ηθικολογίας. Διατηρεί μια παιδική περιέργεια και μια σπάνια παρατηρητικότητα, στοιχεία που τον καθιστούν οξύ και τρυφερό ταυτόχρονα.
Παρότι ο ίδιος φερόταν να κρατά απόσταση από την ποίηση, ο Μιχάλης Γκανάς επισημαίνει ότι την αγαπούσε βαθιά. Το έργο του, άλλωστε, πετυχαίνει κάτι που συναντάται σπάνια: να διατυπώνει σκέψεις με τρόπο που μοιάζει πρωτογενής, σαν να ειπώθηκαν για πρώτη φορά.
Μια επίκαιρη επιστροφή
Το ντοκιμαντέρ «Ο πιο γλυκός μισάνθρωπος» λειτουργεί ως μια υπενθύμιση της ιδιαιτερότητας του Παπαγιώργη, αλλά και της διαχρονικής του σημασίας. Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος συχνά ισοπεδώνεται, η φωνή του επανέρχεται με την ένταση και την ειλικρίνεια που τον χαρακτήριζαν.
Η προβολή στο Καφενείο είναι μια αφορμή επιστροφής σε έναν συγγραφέα που έγραψε με το σώμα και το ρίσκο της ζωής του, αναζητώντας την «ψίχα των πραγμάτων» και αφήνοντας πίσω του ένα έργο που συνεχίζει να συνομιλεί με το παρόν.