Θεσμική κρίση, πληθωρισμός και δημογραφικό κρατούν πίσω την ελληνική οικονομία – Τι είπε για τις εκλογές, τις συνεργασίες και τη διακυβέρνηση της χώρας
Την εκτίμηση ότι η Ελλάδα δεν αξιοποίησε τη μεγάλη ευκαιρία που δημιουργήθηκε μετά την έξοδο από τα μνημόνια για να πετύχει ένα ουσιαστικό αναπτυξιακό άλμα διατύπωσε ο Ευάγγελος Βενιζέλος, μιλώντας στον διευθυντή του naftemporiki.gr, Μιχάλη Ψύλο, στο πλαίσιο του 5ου Οικονομικού Συνεδρίου της Ναυτεμπορικής. Ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης περιέγραψε μια οικονομία που εμφανίζει θετικούς δημοσιονομικούς δείκτες, αλλά εξακολουθεί να αντιμετωπίζει βαθιά προβλήματα παραγωγικότητας, θεσμών και δημογραφίας.
Η βασική του διαπίστωση ήταν ότι μετά το 2019 υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις για μια ισχυρή αναπτυξιακή εκτίναξη, η οποία τελικά δεν πραγματοποιήθηκε. «Τα αστέρια είχαν συγκλίνει υπέρ ημών», είπε χαρακτηριστικά, αναφερόμενος στους ευρωπαϊκούς πόρους, στο Ταμείο Ανάκαμψης, στο ΕΣΠΑ, στις ενισχύσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και στην οικονομική ευκαιρία που δημιουργήθηκε μέσα από την πανδημία.
Ο Βενιζέλος, ο οποίος έχει επανειλημμένα θέσει ζήτημα θεσμικής λειτουργίας και πολιτικής νομιμοποίησης, υποστήριξε ότι η αναπτυξιακή υστέρηση δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο με οικονομικούς όρους. Στο επίκεντρο της κριτικής του βρέθηκαν η λειτουργία των θεσμών, η πορεία του πληθωρισμού, η αξιοποίηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων και η απουσία ενός μακροπρόθεσμου σχεδίου για την παραγωγική ανασυγκρότηση.
Ιδιαίτερα αιχμηρή ήταν η παρατήρησή του ότι η οικονομία έχει αφεθεί «στον αυτόματο πιλότο του πληθωρισμού», ο οποίος ενισχύει τα φορολογικά έσοδα και βελτιώνει ονομαστικά το ΑΕΠ, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα αντίστοιχη βελτίωση της πραγματικής οικονομικής θέσης των πολιτών. Πρόκειται για μια αντίφαση που αποτυπώνεται και στις οικονομικές προβλέψεις για την Ελλάδα, με τη δημοσιονομική εικόνα να συνυπάρχει με την πίεση στην αγοραστική δύναμη.
Στο πολιτικό σκέλος, ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ άνοιξε τη συζήτηση για την επόμενη ημέρα των εκλογών, αμφισβητώντας ότι η χώρα είναι αυτομάτως διακυβερνήσιμη και υποστηρίζοντας ότι η επόμενη κυβέρνηση θα χρειαστεί πραγματική πολιτική και κοινωνική νομιμοποίηση. Παράλληλα, επέκρινε το μονοκομματικό αφήγημα που, όπως είπε, κυριαρχεί σε όλα τα κόμματα, αφήνοντας σαφείς αιχμές για την απροθυμία τους να συζητήσουν εγκαίρως το ενδεχόμενο συνεργασιών.
Το κόστος των μνημονίων και η χαμένη ευκαιρία μετά το 2019
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος ξεκίνησε την τοποθέτησή του από τη δεκαετή οικονομική κρίση, την οποία έζησε από κυβερνητικές θέσεις κατά την πρώτη περίοδο, ενώ αναφέρθηκε και στην περίοδο διακυβέρνησης του Αλέξη Τσίπρα κατά τη δεύτερη πενταετία.
Περιέγραψε την κρίση ως μια διαδικασία βίαιης συρρίκνωσης της ελληνικής οικονομίας, με το ΑΕΠ να χάνει περίπου το ένα τέταρτο της αξίας του. Υποστήριξε, ωστόσο, ότι η επιλογή της παραμονής στην ευρωζώνη, παρά το τεράστιο κοινωνικό και οικονομικό κόστος, απέτρεψε μια πολύ μεγαλύτερη καταστροφή.
«Τα χρόνια της κρίσης τα οποία έζησα – όπως και ο Αλέξης Τσίπρας τη δεύτερη πενταετία, εγώ την πρώτη – σε όλες τις εκδοχές της προκάλεσαν μια συμπίεση του “ελατηρίου”. Το ΑΕΠ μειώθηκε πάρα πολύ, διότι έπρεπε να κάνουμε μια επιλογή, να θυσιάσουμε στην πραγματικότητα περίπου το 25% του ΑΕΠ για να διασώσουμε το 75%».
Και εξήγησε τι θα μπορούσε να είχε συμβεί εάν η Ελλάδα είχε οδηγηθεί σε άτακτη χρεοκοπία και επιστροφή στη δραχμή:
«Εάν δεν κάναμε την επιλογή αυτή και ακολουθούσαμε τον δρόμο της ασύντακτης χρεοκοπίας και της επιστροφής στη δραχμή, θα είχαμε χάσει σίγουρα το 75% και ενδεχομένως πολύ περισσότερο. Θα είχαμε ένα νόμισμα που θα είχε εισέλθει στην περιδίνηση των συνεχών υποτιμήσεων».
Κατά τον ίδιο, η κρίση ανέδειξε τις αδυναμίες ενός οικονομικού μοντέλου που είχε επικρατήσει στη μεταπολίτευση και το οποίο, παρά την εικόνα ευημερίας, έκρυβε σοβαρές διαρθρωτικές στρεβλώσεις.
«Κατεβλήθη ένα κόστος που “διόρθωσε” την επίχρυση εποχή της μεταπολίτευσης που πιστεύαμε ότι είναι εις βάθος χρυσή, αλλά είχε μια επιφάνεια που λίγο αν την έξυνες, έβλεπες ότι έχει προβλήματα. Και καταβάλαμε κι ένα ασύμμετρο κόστος πολιτικό».
Το κρίσιμο, όμως, κατά τον Βενιζέλο, ήταν τι συνέβη μετά το τέλος των μνημονίων. Η χώρα δεν μπορούσε απλώς να επιστρέψει σε μια κανονικότητα χαμηλών ρυθμών ανάπτυξης. Έπρεπε να αξιοποιήσει την ανάκαμψη για να ανακτήσει το χαμένο έδαφος.
«Σημασία έχει ότι μετά το 2019 έπρεπε να γίνει η εκτίναξη του ελατηρίου. Δεν μπορούσαμε να επανέλθουμε σε μια “κανονικότητα” φυσιολογικών ρυθμών, γραμμικής εξέλιξης, έπρεπε να γίνει κάτι το οποίο να έχει θετικά αποτελέσματα».
Οι ευρωπαϊκοί πόροι και η πανδημία που δεν έγιναν αναπτυξιακό άλμα
Ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης αναγνώρισε ότι μετά το 2019 έγιναν θετικά βήματα, απέφυγε όμως να αποδώσει στην κυβερνητική πολιτική συνολικά αρνητικό πρόσημο. Το βασικό του επιχείρημα ήταν ότι η Ελλάδα είχε στη διάθεσή της μια πρωτοφανή συγκέντρωση χρηματοδοτικών δυνατοτήτων, τις οποίες δεν αξιοποίησε στον βαθμό που θα μπορούσε.
«Έγιναν πράγματα, δεν μηδενίζω απολύτως τίποτα. Αλλά αυτή η εκτίναξη δεν έγινε παρά την ευκαιρία, παρά τη συναστρία. Διότι τα αστέρια είχαν συγκλίνει υπέρ ημών, με πάρα πολλούς ενωσιακούς πόρους, Ταμείο Ανάκαμψης, ΕΣΠΑ, πόροι της ΚΑΠ και βέβαια την ευκαιρία της πανδημίας».
Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η πανδημία δεν αποτέλεσε μόνο μια υγειονομική και κοινωνική δοκιμασία. Δημιούργησε και μια έκτακτη οικονομική δυνατότητα, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση χαλάρωσε τους δημοσιονομικούς περιορισμούς και επέτρεψε πρωτοφανείς κρατικές ενισχύσεις.
Ο Βενιζέλος στάθηκε ειδικά σε δύο ζητήματα. Το πρώτο ήταν η διάθεση κονδυλίων με τη μορφή επιδοτήσεων και ενισχύσεων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την επιστρεπτέα προκαταβολή, η οποία σε σημαντικό μέρος της τελικά δεν επιστράφηκε.
«Διατέθηκαν κονδύλια επιδοματικά, με την επιστρεπτέα προκαταβολή που τελικά απεδείχθη μη επιστρεπτέα».
Το δεύτερο αφορούσε τη δυνατότητα κρατικών ενισχύσεων που δημιουργήθηκε σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με τη χαλάρωση των κανόνων ανταγωνισμού και τη ρήτρα διαφυγής από το Σύμφωνο Σταθερότητας.
«Με τη ρήτρα διαφυγής από το Σύμφωνο Σταθερότητας στην ΕΕ και με την άρση των εμποδίων των κρατικών ενισχύσεων, από τις οποίες επωφελήθηκε πάρα πολύ η γερμανική βιομηχανία πρωτίστως, αλλά θα μπορούσε κάλλιστα να έχει επωφεληθεί και η ελληνική».
Η παρατήρηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Βενιζέλος υποστηρίζει ότι η Ελλάδα δεν αξιοποίησε πλήρως τις δυνατότητες μιας περιόδου κατά την οποία οι ευρωπαϊκοί κανόνες επέτρεπαν πολύ μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση για τη στήριξη της παραγωγής και της βιομηχανίας.
Οι δύο αιτίες της αναπτυξιακής υστέρησης: Θεσμοί και δημογραφικό
Όταν ρωτήθηκε γιατί τελικά δεν πραγματοποιήθηκε η αναπτυξιακή εκτίναξη, ο Βενιζέλος ξεχώρισε δύο βασικές αιτίες, με πρώτη το θεσμικό πρόβλημα της χώρας.
Κατά την εκτίμησή του, η αδυναμία λειτουργίας των θεσμών δεν αποτελεί απλώς ζήτημα δημοκρατικής ποιότητας ή πολιτικής αντιπαράθεσης. Έχει άμεσες οικονομικές συνέπειες, καθώς εμποδίζει τη δημιουργία συναινέσεων και τη διαμόρφωση σταθερών κανόνων για τις επενδύσεις και την παραγωγή.
«Αν δεν έχεις θεσμούς που λειτουργούν, δεν μπορείς να μετατρέψεις καμία πλειοψηφία σε ηγεμονία. Δεν μπορείς να έχεις μια πολιτική εξουσία, η οποία ταυτόχρονα λειτουργεί και με κοινωνική πειστικότητα. Και συγκροτεί τα συμβόλαια που είναι αναγκαία. Το κοινωνικό συμβόλαιο, το παραγωγικό συμβόλαιο».
Στη συνέχεια, περιέγραψε με ιδιαίτερα σκληρή γλώσσα τη δυσλειτουργία των κρατικών και θεσμικών μηχανισμών:
«Δεν λειτουργεί η Βουλή, δεν λειτουργεί η κυβέρνηση, δεν λειτουργεί η διοίκηση, δεν λειτουργεί η δικαιοσύνη, δεν λειτουργούν οι ανεξάρτητες αρχές».
Ως χαρακτηριστικά παραδείγματα της θεσμικής κρίσης ανέφερε τις υποκλοπές, τα Τέμπη και τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Υποστήριξε ότι η διαρκής αμφισβήτηση της λειτουργίας των θεσμών δημιουργεί ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, το οποίο επιβαρύνει και την οικονομική δραστηριότητα.
Η δεύτερη αιτία είναι το δημογραφικό. Ο Βενιζέλος υπογράμμισε ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει μια μακροχρόνια υποχώρηση του πληθυσμού και του εργατικού δυναμικού, η οποία περιορίζει τις δυνατότητες ανάπτυξης.
«Η ελληνική οικονομία για πολλούς και διάφορους λόγους, πρωτίστως δημογραφικούς, έχει μια προβολή κακή, δηλαδή η ανάπτυξη είναι της τάξεως του 1% αν την προβάλλουμε γραμμικά, τις επόμενες δεκαετίες».
Η εκτίμησή του είναι ότι η χώρα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτή την προοπτική με τις συνηθισμένες πολιτικές διαχείρισης. Χρειάζεται διαφορετικού τύπου πολιτικές και κοινωνικές συναινέσεις, καθώς και μια πολύ πιο ενεργητική εθνική στρατηγική.
«Πρέπει να επιστρέψουμε μια αρνητική πρόβλεψη και πρέπει να κινηθούμε με βολονταρισμό πολιτικό, κοινωνικό, εθνικό άλλης τάξεως. Θέλει άλλου τύπου συνεννοήσεις και άλλου τύπου κινητοποίηση».
Ο πληθωρισμός ως αυτόματος μηχανισμός δημοσιονομικής βελτίωσης
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις του αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο ο πληθωρισμός επηρεάζει τα δημοσιονομικά μεγέθη. Ο Βενιζέλος υποστήριξε ότι η αύξηση των τιμών δημιουργεί ευνοϊκές επιδράσεις στους κρατικούς δείκτες, καθώς αυξάνει ονομαστικά το ΑΕΠ και τα φορολογικά έσοδα.
Έτσι, ο λόγος του δημόσιου χρέους προς το ΑΕΠ εμφανίζεται βελτιωμένος, ενώ τα αυξημένα έσοδα επιτρέπουν στην κυβέρνηση να προχωρά σε παροχές και επιδοτήσεις.
«Η οικονομία έχει αφεθεί στον αυτόματο πιλότο του πληθωρισμού. Παράγει πολύ ευχάριστα δημοσιονομικά αποτελέσματα, διευρύνει ονομαστικά το ΑΕΠ, άρα ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ γίνεται πιο φιλικός».
Αναγνώρισε ότι η δημοσιονομική ασφάλεια της χώρας στηρίζεται και στις αποφάσεις αναδιάρθρωσης του χρέους, οι οποίες ελήφθησαν το 2012 και συμπληρώθηκαν το 2018. Ωστόσο, θεωρεί ότι η σημερινή εικόνα δεν πρέπει να συγχέεται με μια ουσιαστική αναπτυξιακή μεταβολή.
«Και βεβαίως ο πληθωρισμός είναι αυτός ο οποίος δημιουργεί στην πραγματικότητα την υπεραπόδοση τη φορολογική και στη συνέχεια επιτρέπει παροχές».
Η πολιτική διάσταση αυτής της διαδικασίας, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι εξίσου σημαντική. Όταν η συζήτηση περιορίζεται στη διανομή ενός μέρους των αυξημένων εσόδων, η οικονομική πολιτική εγκλωβίζεται σε μια λογική επιδομάτων και παροχών, χωρίς να αντιμετωπίζονται οι βαθύτερες αδυναμίες.
«Ο πληθωρισμός τελικά σου επιτρέπει να αποδίδεις στην κοινωνία, κατά το δοκούν, με πολιτικά κριτήρια, αλλά η συζήτηση καθηλώνεται σε ένα επίπεδο προ κρίσης. Δηλαδή, σε ένα αρχαϊκό-κομματικό επίπεδο».
Ο Βενιζέλος υποστήριξε ότι αυτό το μοντέλο επηρεάζει τόσο την κυβέρνηση όσο και την αντιπολίτευση, καθώς η δεύτερη συχνά αναγκάζεται να ακολουθεί τους όρους της πολιτικής συζήτησης που θέτει η πρώτη.
«Είναι η χώρα διακυβερνήσιμη;» – Το στοίχημα των επόμενων εκλογών
Στο πολιτικό σκέλος της συνέντευξης, ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης επανήλθε σε έναν προβληματισμό που είχε διατυπώσει και στο παρελθόν: κατά πόσο η Ελλάδα μπορεί να κυβερνηθεί αποτελεσματικά με τις σημερινές πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες.
Η απάντησή του ήταν ότι η διακυβερνησιμότητα δεν είναι αυτονόητη, ακόμη και αν μετά τις εκλογές σχηματιστεί μια νόμιμη και συνταγματικά συγκροτημένη κυβέρνηση.
«Τώρα αυτή η χώρα είναι κυβερνήσιμη; Ισχύει αυτό που είχα πει πριν από έναν χρόνο; Εξαρτάται από τις επιλογές του ελληνικού λαού».
Ο Βενιζέλος προσδιόρισε μάλιστα το χρονικό πλαίσιο των εκλογών, εκτιμώντας ότι θα πραγματοποιηθούν το αργότερο μέσα σε έξι ή επτά μήνες.
«Αν ο ελληνικός λαός, μέσω των εκλογών, όποτε γίνουν – το αργότερο σε 6 ή 7 μήνες – αν θελήσει να την καταστήσει διακυβερνήσιμη, μπορεί να γίνει διακυβερνήσιμη. Δεν είναι αυτονοήτως διακυβερνήσιμη».
Η διάκριση που έκανε είναι ανάμεσα στη νομική υπόσταση μιας κυβέρνησης και στην πραγματική πολιτική της δυνατότητα να ασκήσει εξουσία με κοινωνική αποδοχή.
«Εγώ δεν μιλάω με όρους τυπικούς, μιλάω με όρους όχι νομιμότητας, αλλά νομιμοποίησης, πολιτικής και κοινωνικής».
Για τον ίδιο, η επόμενη κυβέρνηση θα πρέπει να μπορεί να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα την αναπτυξιακή πρόκληση, τις ανισότητες, την εισοδηματική ανεπάρκεια, το παραγωγικό κενό, τη λειτουργία των θεσμών και τα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής.
Έθεσε, μάλιστα, και το ενδεχόμενο να μην υπάρξει εύκολη διέξοδος εάν οι εκλογές δεν δώσουν σαφή απάντηση:
«Εάν ο ελληνικός λαός δεν μας δώσει μια απάντηση η οποία είναι σαφής και επαρκής την πρώτη φορά, δεν ξέρω αν θα υπάρξει δεύτερη».
Αναφέρθηκε στις περιπτώσεις της Βουλγαρίας, της Ρουμανίας και του Ισραήλ, όπου οι αλλεπάλληλες εκλογικές αναμετρήσεις ανέδειξαν τη δυσκολία σχηματισμού σταθερών κυβερνήσεων.
Εξήγησε, παράλληλα, ότι στην Ελλάδα το συνταγματικό πλαίσιο δεν επιτρέπει τη συνέχιση της διακυβέρνησης από μια απερχόμενη πολιτική κυβέρνηση ως υπηρεσιακή, αλλά προβλέπει τον σχηματισμό υπηρεσιακής κυβέρνησης δικαστικού χαρακτήρα.
«Πρέπει να σχηματιστεί μια υπηρεσιακή κυβέρνηση δικαστικού χαρακτήρα, η οποία μπορεί να διαχειριστεί και διαδικαστικά. Δεν μπορεί να λειτουργήσει η χώρα με μια πολιτική ευθύνη έστω απερχόμενη».
Κυβερνήσεις συνεργασίας και αιχμές για το μονοκομματικό αφήγημα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η τοποθέτησή του για τις πιθανές κυβερνητικές συνεργασίες μετά τις εκλογές. Ο Βενιζέλος παρατήρησε ότι, παρά την αβεβαιότητα για τους μελλοντικούς κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς, όλα τα κόμματα εξακολουθούν να επενδύουν σε μια στρατηγική αυτοδυναμίας ή πρωταγωνιστικού ρόλου.
«Όλοι στην πραγματικότητα λένε αυτό το αφήγημα. Κάποιοι το λένε με μεγαλύτερη πειστικότητα, κάποιοι με μικρότερη πειστικότητα. Αλλά κυριαρχεί ένα αφήγημα μονοκομματικό από όλους».
Κατά την εκτίμησή του, η πραγματικότητα των εκλογών μπορεί να αναγκάσει το πολιτικό σύστημα να εγκαταλείψει αυτή τη λογική και να αναζητήσει διαφορετικές μορφές συνεργασίας.
«Μπορεί τα πράγματα να πιεστούν, ώστε αυτό το μονοκομματικού χαρακτήρα αφήγημα με αποχρώσεις – δεν λέω ότι είναι όλα ίδια, αλλά λέω ποιος είναι ο κοινός παρονομαστής – να μην μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη».
Για να ενισχύσει το επιχείρημά του, υπενθύμισε ότι οι δυσκολότερες περίοδοι της οικονομικής κρίσης αντιμετωπίστηκαν από κυβερνήσεις συνεργασίας.
Αναφέρθηκε στην κυβέρνηση Παπαδήμου, στην κυβέρνηση συνεργασίας ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ υπό τον Αντώνη Σαμαρά, με τον ίδιο ως αντιπρόεδρο, αλλά και στην κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα με τη συμμετοχή των ΑΝΕΛ και του Πάνου Καμμένου.
Με την αναφορά αυτή επιχείρησε να υπενθυμίσει ότι οι συνεργασίες δεν αποτελούν κάτι πρωτόγνωρο για την ελληνική πολιτική ζωή, αλλά μέρος της ίδιας της εμπειρίας διακυβέρνησης της χώρας κατά τη διάρκεια της κρίσης.
Τι είπε για Τσίπρα και Ανδρουλάκη – «Δεν κάνω τέτοιες συστάσεις»
Ερωτηθείς τι θα συμβούλευε τον Αλέξη Τσίπρα και τον Νίκο Ανδρουλάκη, εφόσον είχε την ευκαιρία να συνομιλήσει μαζί τους για τις πολιτικές εξελίξεις, ο Βενιζέλος απέφυγε να δώσει συγκεκριμένες υποδείξεις.
«Δεν κάνω τέτοιες συστάσεις. Σέβομαι όλους τους συνομιλητές μου και όλους τους ανθρώπους που σηκώνουν το βάρος της δημόσιας παρουσίας και ζητούν την ψήφο του ελληνικού λαού».
Εξήγησε ότι η δική του θέση είναι διαφορετική, καθώς δεν διεκδικεί πλέον την ψήφο των πολιτών και μπορεί να τοποθετείται με μεγαλύτερη ελευθερία για τις πολιτικές εξελίξεις.
«Δεν θα έκανα σε άλλους αυτό που δεν θα ήθελα να μου κάνουν όταν είχα το βάρος εγώ».
Ο ίδιος δήλωσε ότι παραμένει ΠΑΣΟΚ, στηρίζει το κόμμα και τιμά την ιδιότητά του ως πρώην προέδρου του, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι διατηρεί την αυτονομία της γνώμης και του δημόσιου λόγου του.
Κλείνοντας, εντόπισε το πρόβλημα του πολιτικού συστήματος όχι στην έλλειψη ικανοτήτων, αλλά στην αδυναμία αντιμετώπισης των εξελίξεων χωρίς φόβο.
«Δεν λείπει η φυσική ευφυΐα από το πολιτικό σύστημα της χώρας. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα φοβικής αντίληψης των πραγμάτων».
Η παρέμβαση Βενιζέλου στο συνέδριο της Ναυτεμπορικής συνδέει έτσι τρία ζητήματα που συνήθως αντιμετωπίζονται χωριστά: την οικονομική αποτελεσματικότητα, τη θεσμική αξιοπιστία και την πολιτική νομιμοποίηση. Το βασικό του μήνυμα είναι ότι η έξοδος από την κρίση δεν αρκεί για να εξασφαλίσει μια βιώσιμη αναπτυξιακή πορεία. Χρειάζεται ένα λειτουργικό κράτος, μια κοινωνία που να μπορεί να συναινέσει σε ένα νέο παραγωγικό σχέδιο και μια κυβέρνηση με πραγματική δυνατότητα να το εφαρμόσει.











