Ηλεκτρικό ρεύμα, νερό, τηλεπικοινωνίες και εφοδιαστική αλυσίδα. Τέσσερις κρίσιμες υποδομές που μπορούν να διακοπούν ταυτόχρονα ύστερα από έναν μεγάλο σεισμό, μια πυρκαγιά, ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο ή μια εκτεταμένη κυβερνοεπίθεση. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, οι πρώτες 72 ώρες μπορεί να αποδειχθούν καθοριστικές για την ασφάλεια των πολιτών.
Αυτό είναι το σκεπτικό πίσω από τις νέες κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία καλεί τους Ευρωπαίους να διαθέτουν ένα βασικό απόθεμα τροφίμων, νερού και φαρμάκων, καθώς και ένα οργανωμένο σακίδιο έκτακτης ανάγκης. Στόχος είναι κάθε νοικοκυριό να μπορεί να καλύψει τις στοιχειώδεις ανάγκες του για τουλάχιστον τρεις ημέρες, εάν οι δημόσιες υπηρεσίες αδυνατούν προσωρινά να ανταποκριθούν στο σύνολο των αναγκών.
Η σύσταση εντάσσεται σε μια ευρύτερη αλλαγή αντίληψης για την πολιτική προστασία και την αντιμετώπιση κρίσεων: η ετοιμότητα δεν αφορά αποκλειστικά το κράτος, την Πυροσβεστική, τις υπηρεσίες διάσωσης ή τις Ένοπλες Δυνάμεις. Αφορά και την ικανότητα κάθε οικογένειας να διαχειριστεί τις πρώτες δύσκολες ώρες χωρίς πανικό και χωρίς να εξαρτάται αμέσως από εξωτερική βοήθεια.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκαθαρίζει, πάντως, ότι οι 72 ώρες δεν αποτελούν πρόβλεψη για το πόσο θα διαρκέσει μια κρίση ούτε σημαίνουν ότι οι αρχές θα περιμένουν τρεις ημέρες πριν παρέμβουν. Πρόκειται για ένα ελάχιστο χρονικό περιθώριο αυτονομίας, ώστε οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης να μπορούν να επικεντρωθούν στους ανθρώπους που κινδυνεύουν περισσότερο.
Τι είναι το σακίδιο έκτακτης ανάγκης και γιατί χρειάζεται
Το κιτ επιβίωσης, γνωστό διεθνώς ως 72-hour emergency kit ή go-bag, είναι ένα οργανωμένο σύνολο βασικών προμηθειών που επιτρέπει σε ένα άτομο ή μια οικογένεια να αντιμετωπίσει προσωρινά μια κρίση. Δεν προορίζεται αποκλειστικά για εκκένωση ή μετακίνηση. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί και μέσα στο σπίτι, όταν οι βασικές υποδομές έχουν διακοπεί.
Η ανάγκη αυτή γίνεται πιο κατανοητή αν αναλογιστεί κανείς τι μπορεί να συμβεί σε μια μεγάλη φυσική καταστροφή. Ένας σεισμός μπορεί να προκαλέσει ζημιές σε δίκτυα ύδρευσης και ηλεκτροδότησης, μια μεγάλη πυρκαγιά να οδηγήσει σε εκκενώσεις ολόκληρων περιοχών, ενώ μια σοβαρή κακοκαιρία μπορεί να αποκλείσει δρόμους και να διακόψει την τροφοδοσία καταστημάτων.
Στην Ελλάδα, όπου οι σεισμοί και οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν επαναλαμβανόμενες απειλές, η προετοιμασία αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η δυνατότητα ενός νοικοκυριού να διαθέτει βασικά αποθέματα και να γνωρίζει πώς θα αντιδράσει σε μια διακοπή υπηρεσιών μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
Τι πρέπει να περιλαμβάνει ένα κιτ επιβίωσης 72 ωρών
Το σακίδιο δεν χρειάζεται να είναι υπερφορτωμένο ούτε να θυμίζει στρατιωτικό εξοπλισμό. Πρέπει να περιλαμβάνει όσα είναι απαραίτητα για την κάλυψη των βασικών αναγκών, με προσαρμογές ανάλογα με τον αριθμό των μελών της οικογένειας, την ηλικία τους και τυχόν ειδικές ανάγκες.
1. Νερό και τρόφιμα
Εμφιαλωμένο νερό, τρόφιμα μακράς διαρκείας, κονσέρβες, ξηροί καρποί, μπάρες δημητριακών και τρόφιμα που δεν απαιτούν μαγείρεμα. Χρειάζεται πρόβλεψη για τουλάχιστον τρεις ημέρες.
2. Φάρμακα και πρώτες βοήθειες
Προσωπικά φάρμακα, βασικό φαρμακείο, αντισηπτικά, γάζες, επιδέσμους, θερμόμετρο και όσα ιατρικά είδη απαιτούνται για τα μέλη του νοικοκυριού.
3. Φωτισμός και επικοινωνία
Φακός, εφεδρικές μπαταρίες, φορητό ραδιόφωνο, φορτισμένο power bank και καλώδια φόρτισης. Η δυνατότητα λήψης επίσημων ενημερώσεων είναι κρίσιμη όταν διακόπτονται οι τηλεπικοινωνίες.
4. Ρουχισμός και προστασία
Αλλαγή ρούχων, ζεστές κάλτσες, αδιάβροχο, κουβέρτα θερμικής προστασίας και κατάλληλα παπούτσια.
5. Υγιεινή και προσωπικά είδη
Υγρά μαντιλάκια, χαρτί υγείας, αντισηπτικό, σακούλες απορριμμάτων, είδη ατομικής υγιεινής, αντίγραφα σημαντικών εγγράφων, λίγα μετρητά και σφυρίχτρα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρεται επίσης σε εναλλακτικά μέσα θέρμανσης, ψύξης και φωτισμού. Αυτό σημαίνει ότι ένα νοικοκυριό πρέπει να εξετάσει πώς θα αντιμετωπίσει τη διακοπή ρεύματος, ιδίως σε περιόδους ακραίων θερμοκρασιών. Κάθε εναλλακτική συσκευή πρέπει, βεβαίως, να χρησιμοποιείται με βάση τις οδηγίες ασφαλείας του κατασκευαστή και ποτέ με τρόπο που δημιουργεί κίνδυνο πυρκαγιάς ή δηλητηρίασης από μονοξείδιο του άνθρακα.
Δεν πρέπει επίσης να παραβλέπεται η ανάγκη για ειδικά είδη βρεφικής φροντίδας, τρόφιμα για άτομα με συγκεκριμένες διατροφικές ανάγκες και προμήθειες για κατοικίδια.
Γιατί επιλέχθηκαν οι 72 ώρες
Οι τρεις ημέρες δεν επιλέχθηκαν αυθαίρετα. Αποτελούν ένα πρακτικό χρονικό περιθώριο κατά το οποίο οι αρμόδιες υπηρεσίες μπορεί να χρειαστεί να οργανώσουν τις επιχειρήσεις τους, να αποκαταστήσουν κρίσιμες λειτουργίες και να φτάσουν σε περιοχές που έχουν αποκλειστεί ή υποστεί σοβαρές ζημιές.
Όπως εξηγούν πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, μια σύγχρονη κρίση μπορεί να προκαλέσει ταυτόχρονες διακοπές στην ηλεκτροδότηση, την υδροδότηση, τις επικοινωνίες και τις αλυσίδες εφοδιασμού. Η αλληλεξάρτηση αυτών των υποδομών σημαίνει ότι ένα αρχικό περιστατικό μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις.
Ένας σεισμός, για παράδειγμα, μπορεί να διακόψει την ηλεκτροδότηση, να προκαλέσει προβλήματα στην ύδρευση, να επηρεάσει τις μεταφορές και να δυσκολέψει τον ανεφοδιασμό των σούπερ μάρκετ. Μια κυβερνοεπίθεση σε κρίσιμες υποδομές μπορεί να έχει διαφορετική αφετηρία, αλλά να οδηγήσει σε ανάλογη παράλυση βασικών υπηρεσιών.
Η λογική της 72ωρης αυτάρκειας είναι, επομένως, διπλή: αφενός προστατεύει τα νοικοκυριά από την άμεση έλλειψη βασικών αγαθών και αφετέρου επιτρέπει στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης να διαθέσουν τους περιορισμένους πόρους τους κατά προτεραιότητα σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν άμεσο κίνδυνο.
Ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ, καθηγητής Ευθύμης Λέκκας, εκτιμά ότι το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα συνδέεται και με την πιθανή διάρκεια μιας αστοχίας σε δίκτυα ενέργειας ή ύδρευσης. Ακόμη και μια τριήμερη διακοπή νερού στην Αθήνα, επισημαίνει, δεν αποτελεί ένα αδιανόητο σενάριο.
Η Ευρώπη θέλει να αλλάξει την κουλτούρα πρόληψης
Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές παρουσιάστηκαν στις 3 Νοεμβρίου 2026 από την επίτροπο Ισότητας, Ετοιμότητας και Διαχείρισης Κρίσεων, Hadja Lahbib, στο Ευρωπαϊκό Φόρουμ Πολιτικής Προστασίας.
Η πρωτοβουλία αποτελεί συνέχεια της Στρατηγικής Ετοιμότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2025. Η βασική επιδίωξη είναι να περάσει η Ευρώπη από τον σχεδιασμό για την αντιμετώπιση κρίσεων στην καθημερινή εφαρμογή πρακτικών πρόληψης.
Οι νέες οδηγίες οργανώνονται γύρω από τέσσερις βασικούς άξονες:
- Αυτάρκεια 72 ωρών: Τα νοικοκυριά να διαθέτουν βασικά αποθέματα και εξοπλισμό έκτακτης ανάγκης.
- Εκπαίδευση από μικρή ηλικία: Η ετοιμότητα να ενταχθεί στα σχολικά προγράμματα, ώστε τα παιδιά να αναγνωρίζουν κινδύνους και να γνωρίζουν πώς να ζητούν βοήθεια.
- Συμπερίληψη των ατόμων με αναπηρία: Οι προειδοποιήσεις, οι διαδικασίες εκκένωσης και οι υπηρεσίες προστασίας να είναι προσβάσιμες σε όλους.
- Αξιόπιστη ενημέρωση: Οι πολίτες να μπορούν να αναγνωρίζουν τις επίσημες προειδοποιήσεις και να προστατεύονται από την παραπληροφόρηση και τα deepfakes.
Στο πλαίσιο της διαμόρφωσης των κατευθυντήριων γραμμών πραγματοποιήθηκαν τεχνικές διαβουλεύσεις με εμπειρογνώμονες από τα κράτη μέλη, ενώ συμμετείχαν και 150 τυχαία επιλεγμένοι πολίτες από ολόκληρη την ΕΕ, σε τρεις διήμερες συνεδριάσεις που πραγματοποιήθηκαν από τον Μάρτιο έως τον Μάιο του 2026.
Η Επιτροπή προτείνει επίσης τη θέσπιση ετήσιας Ημέρας Ετοιμότητας της ΕΕ, στις 23 Οκτωβρίου, με πρώτη διοργάνωση το 2027.
Πώς συνδέεται η ετοιμότητα με την παραπληροφόρηση και τις κυβερνοεπιθέσεις
Μια σημαντική διάσταση των νέων ευρωπαϊκών οδηγιών αφορά την ενημέρωση. Σε μια μεγάλη κρίση, η έλλειψη αξιόπιστων πληροφοριών μπορεί να προκαλέσει πρόσθετα προβλήματα, ακόμη και όταν οι φυσικές υποδομές δεν έχουν υποστεί ολοκληρωτική καταστροφή.
Ψευδείς ειδήσεις, κατασκευασμένα βίντεο, παραποιημένες ανακοινώσεις κρατικών υπηρεσιών και deepfakes μπορούν να οδηγήσουν σε λανθασμένες αποφάσεις, να προκαλέσουν πανικό ή να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη στις αρχές.
Η αντιμετώπιση μιας κρίσης δεν περιορίζεται στην επιχειρησιακή κινητοποίηση. Απαιτείται και ένα αξιόπιστο σύστημα επικοινωνίας με τους πολίτες.
Για τον λόγο αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη σημασία στην εκπαίδευση των πολιτών, στην αναγνώριση των επίσημων προειδοποιήσεων και στην ικανότητα αξιολόγησης των πληροφοριών πριν από τη λήψη αποφάσεων.
Τι ισχύει στην Ελλάδα – Δεν υπάρχει ακόμη αντίστοιχο οργανωμένο πλαίσιο
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει προς το παρόν αντίστοιχη ολοκληρωμένη πρωτοβουλία για την οργανωμένη προετοιμασία κάθε νοικοκυριού με βάση το μοντέλο των 72 ωρών.
Αρμόδιες πηγές της Πολιτικής Προστασίας επισημαίνουν ότι υπάρχουν γενικές οδηγίες αυτοπροστασίας στην επίσημη ιστοσελίδα του υπουργείου για φυσικές καταστροφές, βιομηχανικά ατυχήματα, καθώς και για Χημικά, Βιολογικά, Ραδιολογικά και Πυρηνικά Περιστατικά (ΧΒΡΠ).
Ωστόσο, δεν έχει διαμορφωθεί ένα ενιαίο, οργανωμένο πλαίσιο ενημέρωσης και εκπαίδευσης των νοικοκυριών για τη διατήρηση αποθεμάτων και τη διαχείριση των πρώτων 72 ωρών μιας κρίσης.
Υπάρχουν, άλλωστε, διαφορές μεταξύ των κρατών της ΕΕ ως προς την κατανομή των αρμοδιοτήτων. Στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, όπως η Ελλάδα, η διαχείριση των κρίσεων κατανέμεται κυρίως μεταξύ Πολιτικής Προστασίας και Άμυνας, ανάλογα με τη φύση και την έκταση του περιστατικού.
Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές δεν είναι δεσμευτικές. Δεν επιβάλλουν κυρώσεις στους πολίτες ούτε υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να υιοθετήσουν ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο. Κάθε χώρα διατηρεί την ευθύνη να σχεδιάσει τα δικά της μέτρα, ανάλογα με τους κινδύνους και τις ιδιαίτερες ανάγκες της.
Προετοιμασία χωρίς πανικό – Η ευθύνη του κράτους και των πολιτών
Ο Ευθύμης Λέκκας υπογραμμίζει ότι η προετοιμασία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως προσπάθεια καλλιέργειας φόβου ή ως ένδειξη ότι επίκειται κάποια άγνωστη καταστροφή.
Πρόκειται για μια πρακτική αντίληψη πρόληψης, η οποία μπορεί να περιορίσει τις συνέπειες μιας έκτακτης κατάστασης. Ένα απόθεμα νερού, ένα μικρό φαρμακείο, ένας φακός, ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες και ένα οικογενειακό σχέδιο επικοινωνίας μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά όταν οι καθημερινές υπηρεσίες διακοπούν.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια δεύτερη πλευρά που δεν πρέπει να χαθεί από τη δημόσια συζήτηση: η ατομική ετοιμότητα δεν μπορεί να υποκαταστήσει την κρατική ευθύνη.
Η ύπαρξη ενός σακιδίου έκτακτης ανάγκης δεν απαλλάσσει τις κυβερνήσεις από την υποχρέωση να διασφαλίζουν ανθεκτικά δίκτυα ηλεκτροδότησης και ύδρευσης, αποτελεσματικές υπηρεσίες πολιτικής προστασίας, οργανωμένα συστήματα προειδοποίησης, επαρκή μέσα διάσωσης και σχέδια αποκατάστασης.
Οι 72 ώρες είναι ένα ελάχιστο δίχτυ ασφαλείας για τα νοικοκυριά, όχι ένα υποκατάστατο των δημόσιων υποδομών.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι μια κοινωνία που γνωρίζει πώς να αντιδράσει όταν κάτι πάει στραβά, χωρίς πανικό, χωρίς εξάρτηση από ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες και χωρίς να περιμένει ότι όλα θα λειτουργήσουν κανονικά σε μια κατάσταση που από τη φύση της είναι έκτακτη.












