Η Γιαγιόι Κουσάμα, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και εμπορικά επιτυχημένες καλλιτέχνιδες της σύγχρονης τέχνης, πέθανε σε ηλικία 97 ετών σε νοσοκομείο του Τόκιο, στις 14 Αυγούστου, όπως ανακοίνωσε την Πέμπτη η επίσημη ιστοσελίδα της. Η καλλιτέχνις που μετέτρεψε τις τελείες, τους καθρέφτες, τις κολοκύθες και τις επαναλήψεις σε προσωπική εικαστική γλώσσα αφήνει πίσω της ένα έργο που επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη τέχνη και έφτασε σε εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.
Από τις παραισθήσεις της παιδικής ηλικίας στην τέχνη
Η Κουσάμα γεννήθηκε το 1929 στην Ιαπωνία και μεγάλωσε σε ένα δύσκολο οικογενειακό περιβάλλον. Από μικρή ηλικία αντιμετώπιζε έντονες παραισθήσεις, στις οποίες οι επιφάνειες και ο κόσμος γύρω της καλύπτονταν από αμέτρητες τελείες.
Αυτό που για την ίδια αποτελούσε μια βασανιστική εμπειρία μετατράπηκε σταδιακά σε βασικό στοιχείο της καλλιτεχνικής της έκφρασης. Οι επαναλαμβανόμενες κουκκίδες, τα δίχτυα και τα μοτίβα έγιναν η χαρακτηριστική υπογραφή της, ενώ η επανάληψη εξελίχθηκε σε έναν τρόπο να αποτυπώνει την αίσθηση ότι το άτομο χάνεται μέσα σε ένα ατελείωτο σύμπαν.
Σπούδασε για μικρό διάστημα την παραδοσιακή ιαπωνική ζωγραφική, όμως γρήγορα στράφηκε στην αφαίρεση και σε μια πολύ πιο προσωπική καλλιτεχνική γλώσσα.
Η Νέα Υόρκη και η σύγκρουση με το καλλιτεχνικό κατεστημένο
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, σε ηλικία 27 ετών, εγκατέλειψε την Ιαπωνία και ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αρχικά βρέθηκε στο Σιάτλ και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, σε μια περίοδο κατά την οποία διαμορφωνόταν η σκηνή της αμερικανικής πρωτοπορίας και του pop art.
Εκεί άρχισε να παράγει έναν τεράστιο όγκο έργων: πίνακες, γλυπτά, εγκαταστάσεις, κινηματογραφικές δημιουργίες, λογοτεχνικά έργα και performances. Τα περίφημα «Infinity Nets», με τις αμέτρητες επαναλαμβανόμενες πινελιές, αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότερα πρώιμα κεφάλαια της καριέρας της.
Η Κουσάμα συναναστράφηκε καλλιτέχνες όπως ο Άντι Γουόρχολ και ο Ντόναλντ Τζαντ, όμως ποτέ δεν εντάχθηκε πλήρως στο κυρίαρχο καλλιτεχνικό ρεύμα. Ήταν ταυτόχρονα μέσα και έξω από το σύστημα.
Γυμνά σώματα, πολιτική και αντιπολεμική δράση
Στη δεκαετία του 1960, η Κουσάμα δεν περιορίστηκε στους πίνακες και τα γλυπτά. Οργάνωσε happenings στα οποία ανθρώπινα σώματα μετατρέπονταν σε ζωντανές επιφάνειες καλυμμένες με πουά.
Το έργο της συνδέθηκε με την αντικουλτούρα της εποχής, την αμφισβήτηση των κοινωνικών συμβάσεων, τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων, την ισότητα των φύλων και το αντιπολεμικό κίνημα.
Το 1968, μάλιστα, έστειλε ανοιχτή επιστολή στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον, προτείνοντάς του μια προκλητική συμβολική συμφωνία: να σταματήσει τον πόλεμο στο Βιετνάμ και να «ενωθούν» με έναν τρόπο που συνδύαζε τον ερωτισμό με τη δική της φιλοσοφία περί απόλυτης ενότητας.
Η επιστροφή στην Ιαπωνία και η απομόνωση
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 επέστρεψε στην Ιαπωνία. Η αναγνώριση που είχε αναζητήσει στη Νέα Υόρκη δεν είχε μετατραπεί σε σταθερή διεθνή καταξίωση και η Κουσάμα πέρασε ξανά στο περιθώριο.
Λίγα χρόνια αργότερα εισήχθη οικειοθελώς σε ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Τόκιο, όπου συνέχισε να ζει και να εργάζεται. Το γεγονός αυτό δεν σήμανε το τέλος της καλλιτεχνικής της δραστηριότητας. Αντίθετα, η Κουσάμα παρέμεινε εξαιρετικά παραγωγική, δουλεύοντας σε ένα μικρό στούντιο κοντά στο νοσοκομείο.
Για δεκαετίες συνέχισε να δημιουργεί, ακόμη και όταν μεγάλο μέρος του διεθνούς καλλιτεχνικού κόσμου είχε πάψει να ασχολείται μαζί της.
Πώς η Κουσάμα έγινε παγκόσμιο φαινόμενο
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Η δυτική τέχνη άρχισε να επανεξετάζει την πρωτοπορία των προηγούμενων δεκαετιών και το έργο της Κουσάμα επέστρεψε στο προσκήνιο.
Μια σημαντική αναδρομική έκθεση στη Νέα Υόρκη το 1989 συνέβαλε αποφασιστικά στην επανεκτίμηση της καριέρας της. Το 1993 εκπροσώπησε την Ιαπωνία στη Biennale της Βενετίας, κλείνοντας με αυτόν τον τρόπο έναν κύκλο που είχε ξεκινήσει το 1966, όταν είχε εμφανιστεί ανεπίσημα στη διοργάνωση με το «Narcissus Garden», μια εγκατάσταση αποτελούμενη από περίπου 1.500 καθρεφτισμένες μπάλες.
Από outsider της αμερικανικής πρωτοπορίας εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ονόματα της παγκόσμιας τέχνης.
Οι κολοκύθες και τα Infinity Mirror Rooms
Οι κολοκύθες με τις χαρακτηριστικές βούλες έγιναν ίσως το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της Κουσάμα. Οι μεγάλες εγκαταστάσεις της σε μουσεία και δημόσιους χώρους απέκτησαν σχεδόν εμβληματικό χαρακτήρα.
Ακόμη μεγαλύτερη ήταν η επιτυχία των «Infinity Mirror Rooms». Μέσα σε σκοτεινούς χώρους γεμάτους καθρέφτες, φώτα και επαναλαμβανόμενες μορφές, ο επισκέπτης έχανε την αίσθηση των ορίων του χώρου. Η εμπειρία ήταν ταυτόχρονα εικαστική και σωματική.
Οι εγκαταστάσεις αυτές έγιναν παγκόσμιο φαινόμενο και τροφοδότησαν μια νέα σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την εικόνα των κοινωνικών δικτύων. Οι επισκέπτες δεν ήθελαν μόνο να δουν το έργο· ήθελαν να φωτογραφηθούν μέσα σε αυτό.
Από την καλλιτεχνική πρωτοπορία στα εκατομμύρια
Η εμπορική επιτυχία της Κουσάμα υπήρξε εντυπωσιακή. Τον Μάιο του 2022, ένας πρώιμος πίνακάς της, το «Untitled (Nets)», πωλήθηκε για σχεδόν 10,5 εκατομμύρια δολάρια, καταγράφοντας ρεκόρ για έργο της.
Μόνο το 2023, έργα της απέφεραν συνολικά περίπου 190,5 εκατομμύρια δολάρια σε δημοπρασίες από το Χονγκ Κονγκ έως τη Νέα Υόρκη.
Παράλληλα, συνεργασίες με μεγάλους οίκους και brands, μεταξύ των οποίων ο Louis Vuitton, έφεραν την αισθητική της σε ένα κοινό πολύ πέρα από τα όρια των μουσείων και των γκαλερί.
Το 2018, το ντοκιμαντέρ «Kusama: Infinity» συνέβαλε επίσης στην ανανέωση του ενδιαφέροντος για τη ζωή και το έργο της.
Μια καριέρα που δεν έμεινε χωρίς σκιές
Η εικόνα της Κουσάμα ως παγκόσμιου συμβόλου της σύγχρονης τέχνης δεν έμεινε χωρίς αμφισβητήσεις. Το 2017 επανήλθε στη δημοσιότητα η χρήση ρατσιστικής γλώσσας σε αυτοβιογραφικά και άλλα γραπτά της.
Το 2023, ενόψει νέας έκθεσής της στο Σαν Φρανσίσκο, η καλλιτέχνις ζήτησε δημόσια συγγνώμη, εκφράζοντας βαθιά λύπη για τη χρήση προσβλητικών εκφράσεων.
Η υπόθεση υπενθύμισε ότι ακόμη και οι πλέον αναγνωρισμένες μορφές της σύγχρονης τέχνης δεν βρίσκονται έξω από την κριτική και την ανάγκη επανεξέτασης του έργου και των λόγων τους.
Η γυναίκα που έγινε η ίδια έργο τέχνης
Η Κουσάμα κατάφερε κάτι που ελάχιστοι καλλιτέχνες έχουν πετύχει: να γίνει η ίδια μέρος της παγκόσμιας εικόνας του έργου της.
Το χαρακτηριστικό κόκκινο καρέ μαλλιών, τα πουά ρούχα, οι κολοκύθες και οι καθρέφτες δημιούργησαν ένα αναγνωρίσιμο σύμπαν. Η αισθητική της μπορούσε να μεταφερθεί από μια γκαλερί σε ένα μουσείο, από ένα γλυπτό σε έναν ουρανοξύστη και από μια έκθεση σε μια φωτογραφία στα κοινωνικά δίκτυα.
Και όμως, πίσω από την τεράστια εμπορική επιτυχία παρέμενε μια καλλιτέχνις που είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής της αντιμέτωπη με την απομόνωση, την ψυχική ασθένεια και την αδιαφορία του καλλιτεχνικού κατεστημένου.
Η κληρονομιά της Γιαγιόι Κουσάμα
Ο θάνατός της στα 97 της χρόνια κλείνει μια από τις πιο ασυνήθιστες διαδρομές στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης. Η Κουσάμα ξεκίνησε ως μια νεαρή Γιαπωνέζα καλλιτέχνις που εγκατέλειψε τη χώρα της για να βρει χώρο σε μια ανδροκρατούμενη και δυτικοκεντρική καλλιτεχνική σκηνή.
Για χρόνια θεωρήθηκε περιθωριακή. Τελικά, το έργο της βρέθηκε στο κέντρο της παγκόσμιας τέχνης.
Οι τελείες, τα δίχτυα, οι καθρέφτες και οι κολοκύθες της δεν αποτέλεσαν απλώς ένα αναγνωρίσιμο στιλ. Έγιναν ένας τρόπος να μιλήσει για την απώλεια της ατομικότητας, την ατελείωτη επανάληψη, τον φόβο και την επιθυμία να γίνει ο άνθρωπος μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου.
Η Γιαγιόι Κουσάμα έφυγε από τη ζωή έχοντας μετατρέψει την προσωπική της εμμονή σε μια παγκόσμια εικαστική γλώσσα.
