Η διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης εισέρχεται από σήμερα στην πιο κρίσιμη κοινοβουλευτική της φάση, καθώς η Ολομέλεια της Βουλής ξεκινά την τριήμερη συζήτηση επί της πρότασης που κατέθεσε η Νέα Δημοκρατία για την αναθεώρηση περισσότερων από 30 διατάξεων του Συντάγματος. Ωστόσο, παρά τη σημασία της διαδικασίας, το ουσιαστικό πολιτικό και θεσμικό διακύβευμα αναμένεται να κριθεί στην επόμενη, Αναθεωρητική Βουλή, μετά τις εθνικές εκλογές, όταν θα καθοριστεί το τελικό περιεχόμενο των διατάξεων.
Η διαδικασία της αναθεώρησης και η «χιαστί» πλειοψηφία
Η σημερινή Βουλή λειτουργεί ως προτείνουσα Βουλή και έχει ως αποκλειστική αρμοδιότητα να αποφασίσει ποιες συνταγματικές διατάξεις χρήζουν αναθεώρησης. Η επόμενη Βουλή, που θα προκύψει από τις εκλογές και θα διαθέτει νέα λαϊκή εντολή, θα είναι εκείνη που θα καθορίσει το ακριβές περιεχόμενο των αναθεωρήσεων, χωρίς να δεσμεύεται από τις πολιτικές θέσεις που διατυπώνονται σήμερα.
Καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία διαδραματίζει η λεγόμενη «χιαστί» πλειοψηφία. Εάν μια διάταξη συγκεντρώσει τουλάχιστον 180 ψήφους στην προτείνουσα Βουλή, τότε στην Αναθεωρητική Βουλή θα απαιτηθούν μόνο 151 ψήφοι για την οριστική διαμόρφωσή της. Αντίθετα, εάν σήμερα λάβει από 151 έως 179 ψήφους, τότε στην επόμενη Βουλή θα απαιτηθεί αυξημένη πλειοψηφία 180 βουλευτών.
Η συγκεκριμένη συνταγματική πρόβλεψη εξηγεί και τη στάση των κομμάτων της αντιπολίτευσης, τα οποία αποφεύγουν να δώσουν τις 180 ψήφους στην παρούσα φάση, επιδιώκοντας να διατηρήσουν μεγαλύτερο διαπραγματευτικό ρόλο στην επόμενη Βουλή.
Η στάση των κομμάτων
Η εικόνα διαμορφώθηκε ήδη στην Επιτροπή Αναθεώρησης του Συντάγματος, όπου κανένα κόμμα της αντιπολίτευσης δεν υπερψήφισε τις προτάσεις της Νέας Δημοκρατίας.
Το ΠΑΣΟΚ, παρότι έχει καταθέσει δικές του προτάσεις αναθεώρησης και αναγνωρίζει την ανάγκη αλλαγών σε τουλάχιστον 15 άρθρα, επιλέγει να ψηφίσει «παρών» στα σχετικά άρθρα και «κατά» στα υπόλοιπα. Τα υπόλοιπα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν προαναγγείλει αρνητική ψήφο στο σύνολο της κυβερνητικής πρότασης.
Η επιλογή αυτή προκαλεί έντονη κριτική από την κυβερνητική πλειοψηφία, η οποία υποστηρίζει ότι ακόμη και σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν εμφανείς συγκλίσεις, η αντιπολίτευση αποφεύγει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ευρύτερης πλειοψηφίας.
Τα άρθρα που μπορούν να συγκεντρώσουν συναινέσεις
Παρά τις έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις, αρκετές συνταγματικές διατάξεις φαίνεται ότι συγκεντρώνουν προϋποθέσεις ευρύτερης συναίνεσης στην επόμενη Βουλή.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
- η αναθεώρηση του άρθρου 16 για τα μη κρατικά μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια,
- η αλλαγή του τρόπου επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων,
- η τροποποίηση των διατάξεων περί ευθύνης υπουργών,
- η επικαιροποίηση του άρθρου 24 για την προστασία του περιβάλλοντος,
- η εισαγωγή συνταγματικών εγγυήσεων για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης,
- η πιθανή συνταγματική κατοχύρωση της επιστολικής ψήφου για τους εκλογείς που κατοικούν εντός της χώρας.
Ευρύτερες συγκλίσεις διαφαίνονται επίσης στις προτάσεις που αφορούν την προστασία της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής σημαίας.
Οι προτάσεις που προκαλούν εσωτερικές αντιδράσεις
Δεν φαίνεται, ωστόσο, ότι όλες οι κυβερνητικές προτάσεις θα φτάσουν μέχρι την τελική ψηφοφορία.
Σύμφωνα με όσα συζητήθηκαν στην τελευταία συνεδρίαση της Κοινοβουλευτικής Ομάδας της Νέας Δημοκρατίας, η πρόταση για το ασυμβίβαστο υπουργού και βουλευτή, με αναστολή της βουλευτικής ιδιότητας κατά τη διάρκεια της υπουργικής θητείας, ενδέχεται να αποσυρθεί.
Αμφίβολη εμφανίζεται και η τύχη της πρότασης για μία και μοναδική εξαετή θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας. Η συγκεκριμένη πρόταση συναντά επιφυλάξεις όχι μόνο από τα κόμματα της αντιπολίτευσης αλλά και από βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας, οι οποίοι θεωρούν ότι ένας τέτοιος περιορισμός θα είχε νόημα μόνο εφόσον ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διέθετε ουσιαστικές συνταγματικές αρμοδιότητες.
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει διαμηνύσει ότι οι βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας θα ψηφίσουν κατά συνείδηση, υπογραμμίζοντας ότι οι συνταγματικές αναθεωρήσεις πρέπει να πραγματοποιούνται με πνεύμα θεσμικής ελευθερίας και όχι κομματικής πειθαρχίας.
Η αντιπαράθεση για το άρθρο 16
Ένα από τα βασικά πεδία πολιτικής αντιπαράθεσης παραμένει το άρθρο 16 για την ανώτατη εκπαίδευση.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι εμφανίστηκε διατεθειμένη να μεταβάλει την αρχική της πρόταση περί ιδιωτικών πανεπιστημίων, αποδεχόμενη τη διατύπωση του ΠΑΣΟΚ περί μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων, χωρίς όμως αυτό να οδηγήσει σε αλλαγή της στάσης της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται και η πρόταση για τη συνταγματική πρόβλεψη εγγυήσεων απέναντι στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, για την οποία επίσης δεν διαμορφώθηκε συναίνεση στην Επιτροπή.
Κυβερνητικά στελέχη επισημαίνουν ότι η αναθεώρηση του άρθρου 16 θα μπορούσε να ενισχύσει τον διεθνή εκπαιδευτικό ρόλο της Ελλάδας, παραπέμποντας στο παράδειγμα της Κύπρου, η οποία έχει εξελιχθεί σε σημαντικό περιφερειακό πανεπιστημιακό κέντρο.
Η σκιά της αναθεώρησης του 2019
Τanto η κυβέρνηση όσο και η αντιπολίτευση επικαλούνται την εμπειρία της συνταγματικής αναθεώρησης του 2019, αν και για διαφορετικούς λόγους.
Το ΠΑΣΟΚ υποστηρίζει ότι η εμπειρία εκείνης της περιόδου απέδειξε πως η Αναθεωρητική Βουλή μπορεί να κινηθεί σε διαφορετική κατεύθυνση από εκείνη που είχε χαράξει η προτείνουσα Βουλή. Για τον λόγο αυτό ζητεί αυξημένες πλειοψηφίες στην τελική φάση και προτείνει την αναθεώρηση ακόμη και του άρθρου 110 που ρυθμίζει τη διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης.
Από την πλευρά της, η Νέα Δημοκρατία υποστηρίζει ότι η εμπειρία του 2019 επιβάλλει μεγαλύτερη σαφήνεια ως προς τις αναθεωρητέες διατάξεις, ώστε να μην επαναληφθούν φαινόμενα διαφορετικής ερμηνείας μεταξύ των δύο Βουλών.
Η αναθεώρηση του 2019 αποτέλεσε την πρώτη περίπτωση κατά την οποία διαφορετικές κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες διαχειρίστηκαν τα δύο στάδια της διαδικασίας, γεγονός που οδήγησε σε αλλαγές τόσο ως προς το εύρος όσο και ως προς την κατεύθυνση ορισμένων τελικών συνταγματικών ρυθμίσεων.
Το μεγάλο στοίχημα της επόμενης Βουλής
Με τα σημερινά πολιτικά δεδομένα, θεωρείται εξαιρετικά δύσκολο να εξασφαλιστούν οι 180 ψήφοι για τις περισσότερες προτεινόμενες διατάξεις στην προτείνουσα Βουλή. Ως αποτέλεσμα, το βάρος μεταφέρεται στην επόμενη κοινοβουλευτική περίοδο, όπου η νέα κυβερνητική πλειοψηφία θα κληθεί να οικοδομήσει ευρείες διακομματικές συναινέσεις προκειμένου να ολοκληρωθεί η συνταγματική αναθεώρηση.
Η τριήμερη συζήτηση που ξεκινά σήμερα αναμένεται να αναδείξει τόσο τις συγκλίσεις όσο και τις βαθιές διαφωνίες μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων, επιβεβαιώνοντας ότι η ουσιαστική μάχη για το νέο Σύνταγμα θα δοθεί μετά τις επόμενες εθνικές εκλογές.
