Η πρεμιέρα της νέας ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, «Οδύσσεια», συνοδεύτηκε από μια μικρής κλίμακας διαμαρτυρία έξω από κινηματογράφο Village, όπου μέλη της οργάνωσης «Εθνικό Μέτωπο» εμφανίστηκαν με πανό και συνθήματα, καταγγέλλοντας ότι η ταινία «προσβάλλει την Ιστορία και τον Πολιτισμό μας». Το περιστατικό, αν και περιορισμένης έκτασης, επαναφέρει στο προσκήνιο τη συστηματική προσπάθεια της άκρας δεξιάς να μετατρέψει ακόμη και έργα τέχνης σε πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης.
Διαμαρτυρία στο όνομα του Ομήρου
Λίγα άτομα συγκεντρώθηκαν έξω από τον κινηματογράφο κατά την πρεμιέρα της ταινίας, κρατώντας πανό με το σύνθημα «Η Ελλάδα στους Έλληνες, η Οδύσσεια στον Όμηρο». Σε ανακοίνωσή τους υποστήριξαν ότι η κινηματογραφική μεταφορά του έπους «προωθεί την αντικατάσταση πληθυσμού από τους λαθρομετανάστες», εντάσσοντας την ταινία σε ένα αφήγημα που συνδέεται με τη θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης».
Η αντίδραση αυτή δεν επικεντρώνεται στην καλλιτεχνική αξία ή στην πιστότητα της διασκευής, αλλά αντιμετωπίζει την τέχνη ως εργαλείο ιδεολογικής σύγκρουσης.
Η δύναμη της ελληνικής κληρονομιάς βρίσκεται στις διασκευές της
Η ιστορία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας αποδεικνύει ότι τα μεγάλα έργα της επιβίωσαν επειδή μεταφράστηκαν, επανερμηνεύτηκαν και προσαρμόστηκαν στις διαφορετικές εποχές και κοινωνίες. Η «Οδύσσεια» έχει εμπνεύσει λογοτεχνία, θέατρο, κινηματογράφο και σύγχρονες αφηγήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς αυτό να μειώνει την αξία του ομηρικού πρωτοτύπου.
Η διαχρονικότητα του έργου του Ομήρου οφείλεται ακριβώς στην ικανότητά του να συνομιλεί με κάθε νέα γενιά δημιουργών και κοινού. Η ύπαρξη διαφορετικών αναγνώσεων αποτελεί στοιχείο ζωντανής πολιτιστικής κληρονομιάς και όχι απειλή για αυτήν.
Από την καλλιτεχνική κριτική στον πολιτισμικό πόλεμο
Η συζήτηση γύρω από μια κινηματογραφική μεταφορά μπορεί να αφορά τη σκηνοθεσία, το σενάριο, τις ερμηνείες ή τις δημιουργικές επιλογές του σκηνοθέτη. Όταν όμως η κριτική μετατρέπεται σε καταγγελία περί «αλλοίωσης της εθνικής ταυτότητας», το αντικείμενο της αντιπαράθεσης παύει να είναι η τέχνη.
Η εικόνα μιας ομάδας ακροδεξιών να διαδηλώνει έξω από μια κινηματογραφική αίθουσα στο όνομα του Ομήρου αποτυπώνει αυτή τη μετατόπιση. Αντί για διάλογο γύρω από το ίδιο το έργο, κυριαρχεί μια πολιτική ρητορική που επιχειρεί να εντάξει κάθε πολιτιστικό γεγονός σε ένα ευρύτερο αφήγημα περί απειλής της ελληνικής ταυτότητας.
Οι αντιδράσεις για το καστ και οι θεωρίες συνωμοσίας
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι αντιδράσεις που διατυπώθηκαν για επιλογές του καστ της ταινίας, όπως η συμμετοχή της Λουπίτα Νιόνγκο. Η συζήτηση μεταφέρθηκε από τις καλλιτεχνικές αποφάσεις στη γνωστή θεωρία περί «αντικατάστασης πληθυσμού», η οποία χρησιμοποιείται συστηματικά από ακροδεξιούς κύκλους για να ερμηνεύσει εξελίξεις άσχετες με το μεταναστευτικό ζήτημα.
Έτσι, μια κινηματογραφική διασκευή ενός μυθολογικού έπους παρουσιάζεται ως στοιχείο μιας υποτιθέμενης πολιτισμικής απειλής, με την τέχνη να αντιμετωπίζεται όχι ως δημιουργική έκφραση αλλά ως ιδεολογικό πεδίο αντιπαράθεσης.
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν έχει ανάγκη από ιδεολογικούς «φρουρούς»
Η «Οδύσσεια» δεν χρειάζεται αυτόκλητους υπερασπιστές για να διατηρήσει τη θέση της στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Το γεγονός ότι εξακολουθεί να εμπνέει νέες δημιουργίες και να προκαλεί δημόσιο διάλογο αποτελεί απόδειξη της διαχρονικής της δύναμης.
Το ερώτημα δεν είναι αν μια κινηματογραφική διασκευή αποδίδει με απόλυτη πιστότητα το ομηρικό έπος. Αυτό αποτελεί αντικείμενο αισθητικής και καλλιτεχνικής αξιολόγησης. Η μετατροπή, όμως, κάθε πολιτιστικού έργου σε αφορμή για ιδεολογική αντιπαράθεση αποκαλύπτει περισσότερο τις εμμονές όσων την επιχειρούν παρά οποιαδήποτε πραγματική απειλή για την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
