Με αφορμή τις πρόσφατες δηλώσεις του Mick Jagger, το άρθρο αναλύει τη σύγκρουση μεταξύ της εμπορευματοποιημένης ροκ σκηνής και της αυθεντικής καλλιτεχνικής έκφρασης, συγκρίνοντας τον Jagger με τον Frank Zappa. Η ανάλυση καταλήγει ότι, ενώ το mainstream ροκ έχασε την πολιτική ταυτότητα του, η σκυτάλη της κοινωνικής αμφισβήτησης έχει περάσει στη Hip-Hop σκηνή.
Η Rock ως πεδίο μάχης από την κοινωνική εξέγερση στην βιομηχανική ψυχαγωγία
Η rock σκηνή δεν υπήρξε ποτέ ένα ενιαίο, γραμμικό φαινόμενο, αλλά μια διαρκής, αμφίρροπη μάχη ανάμεσα στην αυθεντική ανάγκη των νέων για ριζοσπαστική έκφραση και στην αστείρευτη ικανότητα του καπιταλισμού να μετατρέπει την επανάσταση σε κερδοφόρο προϊόν. Στις δεκαετίες των ’50, ’60 και ’70, η rock λειτούργησε ως ο απόλυτος καταλύτης για τεράστιες κοινωνικές αλλαγές, γεννώντας ένα πρωτοφανές γενεαλογικό χάσμα, όπου οι έφηβοι απέκτησαν για πρώτη φορά τη δική τους, διακριτή ταυτότητα απέναντι στον συντηρητισμό των γονιών τους. Παράλληλα, το πρώιμο Rock ‘n’ Roll, παντρεύοντας τα Blues των μαύρων με την Country των λευκών, κατάφερε να σπάσει τα φυλετικά φράγματα στην Αμερική πολύ πριν το πράξει η επίσημη νομοθεσία, ενώ αργότερα ταυτίστηκε απόλυτα με το αντιπολεμικό κίνημα για το Βιετνάμ.
Η συγκλονιστικότερη αποτύπωση αυτής της οργανικής σύνδεσης της μουσικής με το φοιτητικό κίνημα καταγράφηκε στην εμβληματική ταινία «Φράουλες και Αίμα» (1970), όπου οι ωμές εικόνες της κρατικής καταστολής και των οραμάτων της νεολαίας ντύθηκαν με τα τραγούδια του Neil Young και άλλων μουσικών. Ήταν η εποχή που στο rock κυλούσε ακόμα «αίμα» στις φλέβες του. Αυτή η παράδοση της κοινωνικής διαμαρτυρίας και της σύνδεσης με τα κινήματα είχε βαθιές ρίζες σε μορφές όπως ο Pete Seeger, ο οποίος, αν και ανήκε στην παραδοσιακή folk, έθεσε τις βάσεις για την πολιτικοποίηση του rock, αποδεικνύοντας ότι το τραγούδι μπορεί να γίνει ένα ισχυρό όπλο στα χέρια των εργατών, των ακτιβιστών και των κοινωνικά αδύναμων.
Η κατασκευασμένη «αλητεία» των Rolling Stones απέναντι στα κοινωνικά μηνύματα των Beatles
Σε αυτό το πλαίσιο, η ιστορική σύγκριση ανάμεσα στους Rolling Stones και τους Beatles αποκαλύπτει το μέγεθος της υποκρισίας που συχνά κυριάρχησε στη σκηνή. Για δεκαετίες, οι Rolling Stones με μπροστάρη τον Mick Jagger καλλιέργησαν το προφίλ των «κακών παιδιών» και των περιθωριακών επαναστατών, το οποίο όμως αποδείχθηκε μια άρτια στημένη εμπορική μάσκα, ιδανική για να πουλάει δίσκους και να γεμίζει στάδια. Το γεγονός αυτό ξεκαθάρισε απόλυτα ο ίδιος ο Jagger, ο οποίος σε πρόσφατη συνέντευξή του δήλωσε ρητά ότι η δουλειά του στη σκηνή είναι απλώς να κάνει τον κόσμο να περνάει καλά, να ξεχνάει τα προβλήματά του και τα στεγαστικά δάνεια του.
Επιτιθέμενος έμμεσα στην πολιτική στάση καλλιτεχνών όπως ο Bruce Springsteen, ο Jagger τόνισε: «Δεν θέλω να κάνω κήρυγμα με τα τραγούδια». Παραδέχτηκε ουσιαστικά ότι οι Stones δεν ασχολούνται με τα κοινωνικά ζητήματα και την πολιτική στις συναυλίες τους, αλλά λειτουργούν αποκλειστικά ως μια ακίνδυνη βαλβίδα αποσυμπίεσης, μετατρέποντας το άλλοτε «αίμα» της εξέγερσης σε μια γλυκιά, εμπορική «φράουλα».
Στον αντίποδα, οι Beatles, οι οποίοι αρχικά πλασαρίστηκαν από το σύστημα ως τα «καλά, κουστουμαρισμένα παιδιά», εξελίχθηκαν σε ένα βαθύ κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο, κυρίως με μπροστάρη τον John Lennon. Ο Lennon δεν δίστασε να τσαλακώσει την εικόνα του pop ειδώλου για να περάσει έντονα κοινωνικά μηνύματα και να συγκρουστεί με το κατεστημένο. Μέσα από ύμνους όπως το «Revolution», το «Give Peace a Chance» και το «Imagine», ο Lennon έβαλε στο επίκεντρο της παγκόσμιας κουλτούρας τον πασιφισμό, την αντιπολεμική δράση και την ταξική συνείδηση, φτάνοντας στο σημείο να γίνει στόχος παρακολούθησης από το FBI και την κυβέρνηση Νίξον. Ενώ ο Jagger χρησιμοποιούσε την αλητεία ως στρατηγική μάρκετινγκ, ο Lennon χρησιμοποίησε τη δημοφιλία του ως πλατφόρμα πολιτικού ακτιβισμού, αποδεικνύοντας ότι η μουσική μπορούσε να φέρει πραγματική ανησυχία στις κυβερνήσεις.
Ο Frank Zappa ως αμείλικτος ανατόμος της μουσικής βιομηχανίας και της υποκρισίας
Στον αντίποδα της κατασκευασμένης επαναστατικότητας στάθηκε ο Frank Zappa, ο οποίος με το κοφτερό πνεύμα του και την απόλυτη καλλιτεχνική αυτονομία του λειτούργησε ως ο πιο αμείλικτος κριτικός τόσο του συντηρητικού κατεστημένου όσο και της ίδιας της ροκ κουλτούρας. Ο Zappa αντιλήφθηκε νωρίς ότι η μουσική βιομηχανία εξαγόραζε τα σύμβολα του κινήματος -τα σκισμένα τζιν, τα μακριά μαλλιά και τη ρητορική της εξέγερσης- προκειμένου να τα μετατρέψει σε τυποποιημένη μόδα στα ράφια των πολυκαταστημάτων, δημιουργώντας το φαινόμενο του Stadium Rock με τους χορηγούς κολοσσούς.
Αντί να υιοθετήσει την ακίνδυνη «αλητεία» που προωθούσε το σύστημα, ο Zappa χρησιμοποίησε τη μουσική του ως ένα εργαλείο βαθιάς πολιτικής και κοινωνικής σάτιρας, ξεσκίζοντας την υποκρισία των mainstream συγκροτημάτων που δήλωναν επαναστάτες ενώ υπηρετούσαν πιστά τις πολυεθνικές. Για τον Zappa, το ροκ ως βιομηχανία ήταν ένας μηχανισμός παραγωγής πλούτου και πλύσης εγκεφάλου, και ο ίδιος επέλεξε να παραμείνει ένας πολιτικοποιημένος, ανεξάρτητος ανατομέας της κοινωνίας, αρνούμενος να γίνει μέρος της βιομηχανικής ψυχαγωγίας που εκπροσωπούσε ο Jagger.
Η αιώνια σύγκρουση του mainstream με το underground από τον Neil Young έως τον Ian MacKaye
Η διπλή ταυτότητα της ροκ σκηνής αποτυπώνεται καθαρά στην ιστορική σύγκρουση μεταξύ της underground ηθικής και της mainstream κουλτούρας των μεγάλων labels και του MTV, όπου καλλιτέχνες όπως οι Kiss και οι Bon Jovi ακολούθησαν το εμπορικό μονοπάτι των Rolling Stones. Ακόμη όμως και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, υπήρξαν κορυφαίοι δημιουργοί όπως ο Neil Young, ο οποίος αρνήθηκε να συμβιβαστεί, ισορροπώντας ανάμεσα στο mainstream και την ανεξαρτησία.
Ο Young σαμποτάριζε συνειδητά την εμπορική επιτυχία του κάθε φορά που ένιωθε ότι τον περιόριζε ως δημιουργό, ενώ έγραφε σκληρά πολιτικά κομμάτια, όπως το «Ohio» για τη σφαγή φοιτητών από την εθνοφρουρά στο Kent State University, μεταφέροντας έτσι την αληθινή οργή της ταινίας «Φράουλες και Αίμα» μέσα στην ίδια τη δισκογραφία μαζί με άλλους καλλιτέχνες. Στην άλλη άκρη του ορίζοντα, η απόλυτη δικαίωση του ροκ ως κινήματος ήρθε μέσα από τη DIY (Do It Yourself) φιλοσοφία του Ian MacKaye, ηγέτη των Minor Threat και Fugazi, ο οποίος γύρισε οριστικά την πλάτη στη βιομηχανία ιδρύοντας την ανεξάρτητη Dischord Records, κρατώντας τις τιμές των δίσκων και των εισιτήριων σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα και έτσι γέννησε το κίνημα του «Straight Edge», απορρίπτοντας τα ναρκωτικά και το αλκοόλ που η βιομηχανία και οι Stones προωθούσαν ως απαραίτητα ροκ κλισέ.
Γιατί η Rap κέρδισε τη σκυτάλη του δρόμου από το Rock
Στην εποχή μας, η ροκ μουσική έχει χάσει οριστικά τα πρωτεία της κοινωνικής διαμαρτυρίας, καθώς έχει γεράσει, έχει θεσμοθετηθεί και έχει αποκοπεί από τον δρόμο. Την ίδια στιγμή, το ραπ διεθνώς -ξεκινώντας από την εποχή των Sugarhill Gang (1979) και φτάνοντας μέχρι σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Kendrick Lamar- αναδείχθηκε ως η φωνή των μειονοτήτων. Αντίστοιχα στην Ελλάδα, η σκυτάλη της αμφισβήτησης πέρασε ολοκληρωτικά στην εγχώρια Hip-Hop σκηνή. Η ελληνική RAP σκηνή εκφράζει πλέον τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα πολύ πιο άμεσα, ωμά και αυθεντικά από οποιαδήποτε «σκληρή» κιθάρα.
Η αρχή έγινε με την πολιτικοποιημένη Low Bap σκηνή των Active Member και την κοινωνική οργή των Terror X Crew στα ’90s, ενώ η κοινωνική σάτιρα ως πολιτική κριτική από τα Ημισκούμπρια δεν είχε να κάνει με έναν απλώς «χαβαλέ». Μέσα από το χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό, αποτύπωσαν με χειρουργική ακρίβεια τις παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας της μεταπολίτευσης. Όμως, η πραγματική δικαίωση του δρόμου ήρθε με τη σύγχρονη underground σκηνή: Καλλιτέχνες όπως ο ΛΕΞ, 12ος Πίθηκος κ.ά, γεμίζουν στάδια χωρίς καμία διαφήμιση, κανένα lifestyle και κανέναν χορηγό, μιλώντας για την εργατική τάξη, την απόγνωση των πολυκατοικιών, την κρίση και τη χαμένη προοπτική των νέων. Παράλληλα, σχήματα όπως οι Anser, Social Waste και Bloody Hawk επιστρατεύουν έναν βαθιά πολιτικοποιημένο, ποιητικό και κοινωνικό στίχο, ενώ καλλιτέχνες όπως ο Negros Tou Moria σπάνε τα φυλετικά φράγματα της ελληνικής κοινωνίας ενώνοντας το RAP με το ελληνικό παραδοσιακό ρεπερτόριο.
Σήμερα, η rap σκηνή διατηρεί τη DIY δυναμική που είχε κάποτε ο Ian MacKaye και την πολιτική οξύτητα του Frank Zappa, χωρίς καν την υποστήριξη των ραδιοφωνικών σταθμών. Ωστόσο, αποδεικνύει ότι, ενώ το rock του Jagger έγινε μια ακίνδυνη τουριστική ατραξιόν με ακριβά εισιτήρια, η νεολαία βρίσκει την αλήθεια της εκεί που οι στίχοι μυρίζουν ακόμα τσιμέντο, αγώνα για επιβίωση και αληθινή, ασυμβίβαστη οργή.