Η επικείμενη νομοθετική παρέμβαση συνιστά μία από τις βαθύτερες τομές στο ιδιωτικό δίκαιο των τελευταίων δεκαετιών. Το ισχύον πλαίσιο, που παρέμενε σχεδόν αμετάβλητο για 80 χρόνια, αδυνατούσε να ανταποκριθεί στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.
Οι μαζικές αποποιήσεις κληρονομιών, οι περιουσίες που παραμένουν ανεκμετάλλευτες και οι οικογενειακές συγκρούσεις γύρω από ακίνητα και επιχειρήσεις αποτέλεσαν βασικά δεδομένα που οδήγησαν στη μεταρρύθμιση. Στόχος είναι η ενεργοποίηση «παγωμένων» περιουσιών και η αποκατάσταση μιας πιο λειτουργικής σχέσης μεταξύ κληρονόμων και κληρονομιάς.
Τι αλλάζει με τα χρέη της κληρονομιάς;
Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή αφορά τον πλήρη διαχωρισμό ανάμεσα στην κληρονομική περιουσία και την προσωπική περιουσία του κληρονόμου.
Με το νέο μοντέλο, τα χρέη που συνοδεύουν μια κληρονομιά θα εξοφλούνται αποκλειστικά από τα περιουσιακά στοιχεία που αυτή περιλαμβάνει. Ο κληρονόμος δεν θα υποχρεώνεται πλέον να καλύψει οφειλές με δικά του χρήματα.
Η ρύθμιση αυτή αναμένεται να μειώσει δραστικά το κύμα αποποιήσεων, καθώς αίρεται ο βασικός φόβος των πολιτών: να βρεθούν να πληρώνουν χρέη που δεν δημιούργησαν. Παράλληλα, εκτιμάται ότι θα επαναφέρει στην οικονομία ακίνητα και περιουσιακά στοιχεία που μέχρι σήμερα παρέμεναν ανενεργά, ενισχύοντας τη ρευστότητα και την αγορά ακινήτων.
Πώς αντιδρά η κοινωνία και τι ζητούν οι πολίτες;
Η δημόσια διαβούλευση, που ξεκίνησε στις 21 Μαρτίου, συγκεντρώνει έντονο ενδιαφέρον και μεγάλο αριθμό παρεμβάσεων. Η βασική κατεύθυνση της μεταρρύθμισης γίνεται δεκτή θετικά, καθώς ενισχύει την προστασία των κληρονόμων.
Ωστόσο, διατυπώνονται σαφή αιτήματα για βελτιώσεις, με κυρίαρχο ζήτημα τις μεταβατικές διατάξεις. Πολλοί πολίτες ζητούν να μην περιοριστεί η εφαρμογή του νέου πλαισίου μόνο σε μελλοντικές περιπτώσεις, αλλά να καλύψει και όσους έχουν ήδη επιβαρυνθεί από παλαιότερες κληρονομιές.
Θα έχουν αναδρομική ισχύ οι νέες ρυθμίσεις;
Το ερώτημα της αναδρομικότητας βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Μεταξύ των προτάσεων που κατατίθενται είναι:
η άμεση εφαρμογή του νέου καθεστώτος από τη δημοσίευση του νόμου,
η επέκταση της απαλλαγής από χρέη και σε υφιστάμενες κληρονομιές, ανεξαρτήτως χρόνου θανάτου,
η απαγόρευση κατασχέσεων σε προσωπική περιουσία κληρονόμων για οφειλές της κληρονομιάς.
Παράλληλα, τίθεται το αίτημα να δοθεί δυνατότητα δικαστικής προσφυγής σε εκκρεμείς υποθέσεις, με εξαίρεση όσες έχουν ήδη τελεσιδικήσει.
Δημιουργείται ζήτημα άνισης μεταχείρισης;
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα όσων ζητούν αναδρομική ισχύ αφορά την άνιση μεταχείριση. Κληρονόμοι που μέχρι σήμερα επιβαρύνθηκαν με χρέη βρίσκονται σε σαφώς δυσμενέστερη θέση σε σχέση με όσους θα υπαχθούν στο νέο καθεστώς.
Την ίδια στιγμή, πολλές υποθέσεις παραμένουν σε εκκρεμότητα, κυρίως στο στάδιο της απογραφής. Η ένταξή τους στο νέο σύστημα θεωρείται κρίσιμη για την αποτελεσματικότητα της μεταρρύθμισης.
Τι είναι οι κληρονομικές συμβάσεις και πώς αλλάζουν τα δεδομένα;
Για πρώτη φορά εισάγεται ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων. Ο πολίτης θα μπορεί, όσο ζει, να συμφωνεί με τους μελλοντικούς κληρονόμους του τον τρόπο διανομής της περιουσίας του.
Η καινοτομία αυτή επιτρέπει μεγαλύτερη ευελιξία και ουσιαστική δικαιοσύνη. Η περιουσία μπορεί να κατανέμεται με βάση τις ανάγκες και τις δυνατότητες κάθε κληρονόμου, χωρίς την υποχρεωτική τήρηση της νόμιμης μοίρας.
Έτσι, αποφεύγονται συγκρούσεις και διασφαλίζεται η συνέχεια επιχειρήσεων ή η αξιοποίηση ακινήτων.
Πώς καταργούνται στην πράξη τα «αδελφομοίρια»;
Το νέο πλαίσιο περιορίζει δραστικά το καθεστώς συγκυριότητας. Αντί να μοιράζονται ακίνητα σε ποσοστά μεταξύ πολλών κληρονόμων, ένας θα αποκτά την πλήρη κυριότητα και οι υπόλοιποι θα αποζημιώνονται.
Η ρύθμιση αυτή αντιμετωπίζει ένα διαχρονικό πρόβλημα: την αδυναμία αξιοποίησης περιουσιών λόγω διαφωνιών μεταξύ συγκληρονόμων. Με τη νέα λογική, οι περιουσίες διατηρούν την αξία και τη λειτουργικότητά τους.
Τι αλλάζει για συζύγους και παιδιά;
Το νέο δίκαιο αναπροσαρμόζει και τα ποσοστά κληρονομιάς. Όταν υπάρχει ένα παιδί, το ποσοστό του επιζώντος συζύγου αυξάνεται από 25% σε 33%. Σε περιπτώσεις με περισσότερα παιδιά, διατηρείται η υφιστάμενη αναλογία.
Η ρύθμιση ενισχύει τη θέση του συζύγου που παραμένει, ιδιαίτερα σε μικρές οικογένειες.
Τι ισχύει για συντρόφους χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης;
Για πρώτη φορά αναγνωρίζονται κληρονομικά δικαιώματα και σε συντρόφους που δεν έχουν επισημοποιήσει τη σχέση τους, εφόσον αποδεικνύεται κοινή ζωή διάρκειας τουλάχιστον τριών ετών.
Ο επιζών σύντροφος αποκτά δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία, ενώ σε περιπτώσεις απουσίας συγγενών μπορεί να αναδειχθεί ακόμη και μοναδικός κληρονόμος.
Παρά τις θετικές προβλέψεις, διατυπώνονται επιφυλάξεις για την επάρκεια της προστασίας, ιδιαίτερα σε μακροχρόνιες σχέσεις και σε μεγαλύτερες ηλικίες, όπου η αλλαγή κατοικίας αποτελεί σοβαρή πρόκληση.
Τι αλλάζει στις διαθήκες και πώς περιορίζονται οι πλαστές;
Οι ιδιόχειρες διαθήκες διατηρούνται, αλλά εισάγεται αυστηρότερος έλεγχος γνησιότητας. Όταν μια διαθήκη εντοπίζεται εκτός συμβολαιογράφου, θα πρέπει να επιβεβαιώνεται με μαρτυρίες και πραγματογνωμοσύνη πριν αποκτήσει ισχύ.
Ο έλεγχος μεταφέρεται στους συμβολαιογράφους, με στόχο την ταχύτερη και πιο αξιόπιστη διαδικασία και τον περιορισμό των φαινομένων πλαστογράφησης.
Ποια είναι τα επόμενα βήματα μέχρι την ψήφιση;
Η διαβούλευση ολοκληρώνεται μετά τις 20 Απριλίου και τα σχόλια που έχουν κατατεθεί αναμένεται να ενσωματωθούν σε πιθανές βελτιώσεις του σχεδίου νόμου.
Στη συνέχεια, το νομοσχέδιο θα πάρει τον δρόμο προς τη Βουλή, σηματοδοτώντας μια μεταρρύθμιση που φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες κληρονομούν, διαχειρίζονται και αξιοποιούν την περιουσία τους.
