Ο θάνατος του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, από αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα στις πρώτες ημέρες του πολέμου που ξέσπασε στις 28 Φεβρουαρίου, σηματοδότησε μια ιστορική τομή για την Ισλαμική Δημοκρατία. Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες, ο Αλί Χαμενεΐ υπήρξε η απόλυτη πηγή εξουσίας στο ιρανικό σύστημα. Η απώλειά του θα μπορούσε να προκαλέσει κατάρρευση σε ένα καθεστώς που συχνά παρουσιάζεται ως προσωποκεντρικό. Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη.
Το ιρανικό πολιτικό σύστημα, που γεννήθηκε από την επανάσταση του 1979, δεν βασίστηκε ποτέ αποκλειστικά σε ένα πρόσωπο. Αντιθέτως, οικοδομήθηκε ως ένα πολυεπίπεδο δίκτυο εξουσίας, στο οποίο θεσμοί, θρησκευτικοί κύκλοι και στρατιωτικές δομές λειτουργούν παράλληλα και αλληλοσυμπληρώνονται. Το αποτέλεσμα είναι μια ανθεκτική αρχιτεκτονική, ικανή να απορροφά σοβαρά πλήγματα, ακόμη και την απώλεια κορυφαίων ηγετών.
Σήμερα, παρά τις βαριές απώλειες σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο, το Ιράν εξακολουθεί να σχεδιάζει, να επιχειρεί και να διαχειρίζεται έναν σύνθετο πόλεμο. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει εξουσία, αλλά ποιος την ασκεί και με ποιους όρους.
Είναι πράγματι ο Ανώτατος Ηγέτης το κέντρο της εξουσίας;
Η επίσημη ιδεολογία του ιρανικού καθεστώτος, η αρχή του «βελαγιάτ-ε φακίχ» (κυριαρχία του ισλαμικού νομικού), τοποθετεί τον Ανώτατο Ηγέτη στην κορυφή της πολιτικής και θρησκευτικής ιεραρχίας. Ο ηγέτης θεωρείται ο εκπρόσωπος του δωδέκατου Ιμάμη, ο οποίος, σύμφωνα με τη σιιτική παράδοση, βρίσκεται σε απόκρυψη από τον 9ο αιώνα.
Ο Αλί Χαμενεΐ, που βρισκόταν στην εξουσία από το 1989, είχε καταφέρει να επιβάλει πλήρη πειθαρχία στο σύστημα. Το γραφείο του, γνωστό ως «μπεΐτ», λειτουργούσε ως παράλληλος μηχανισμός διακυβέρνησης, παρακολουθώντας και επηρεάζοντας κάθε πτυχή της κρατικής λειτουργίας.
Μετά τον θάνατό του, τη θέση ανέλαβε ο γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Η διαδοχή αυτή δεν ήταν αυτονόητη, αλλά προέκυψε μέσα από ισορροπίες ισχύος και, κυρίως, με τη στήριξη των Φρουρών της Επανάστασης.
Ωστόσο, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν διαθέτει το κύρος του πατέρα του. Τραυματισμένος από τα πλήγματα και απών από τη δημόσια εικόνα, έχει εμφανιστεί μόνο μέσω δύο γραπτών δηλώσεων. Η κατάσταση της υγείας του παραμένει ασαφής, γεγονός που ενισχύει τα ερωτήματα για το κατά πόσο μπορεί να ασκήσει ουσιαστική εξουσία.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο τίτλος του Ανώτατου Ηγέτη εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά η πραγματική ισχύς φαίνεται να διαχέεται σε άλλα κέντρα.
Πόσο κεντρικός είναι ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης;
Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης αποτελούν τον πιο ισχυρό και συνεκτικό θεσμό στο σύγχρονο Ιράν. Δημιουργήθηκαν μετά την επανάσταση για να προστατεύσουν το καθεστώς και σταδιακά εξελίχθηκαν σε έναν πολυδιάστατο οργανισμό με στρατιωτική, πολιτική και οικονομική επιρροή.
Σήμερα, μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ και την αποδυνάμωση της πολιτικής ηγεσίας, ο ρόλος τους έχει ενισχυθεί ακόμη περισσότερο. Οι Φρουροί έχουν αναλάβει την κεντρική ευθύνη για τη στρατηγική διαχείριση του πολέμου.
Η δομή τους είναι σχεδιασμένη για ανθεκτικότητα. Το λεγόμενο «μωσαϊκό» σύστημα διοίκησης προβλέπει διαδοχή σε κάθε επίπεδο, με προκαθορισμένες γραμμές αντικατάστασης. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μετά την εξόντωση ανώτατων διοικητών, οι μονάδες συνεχίζουν να λειτουργούν αυτόνομα, βάσει προϋπάρχοντων σχεδίων.
Οι απώλειες υπήρξαν σημαντικές. Πολλοί υψηλόβαθμοι διοικητές σκοτώθηκαν, τόσο στον τρέχοντα πόλεμο όσο και σε προηγούμενα πλήγματα. Ωστόσο, αντικαταστάθηκαν από έμπειρα στελέχη, πολλά από τα οποία έχουν διαμορφωθεί μέσα από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ (1980-1988) και τη μακρόχρονη εμπλοκή της Τεχεράνης σε περιφερειακές συγκρούσεις.
Η στρατιωτική εμπειρία και η οργανωτική συνέχεια καθιστούν τους Φρουρούς τον βασικό πυλώνα σταθερότητας του καθεστώτος.
Ποιον ρόλο παίζει η πολιτική ηγεσία;
Το πολιτικό σύστημα του Ιράν συνδυάζει θεοκρατικά και εκλεγμένα στοιχεία. Ο πρόεδρος και το κοινοβούλιο διαθέτουν θεσμική νομιμοποίηση, αλλά η εξουσία τους περιορίζεται από τους θρησκευτικούς και στρατιωτικούς μηχανισμούς.
Η δολοφονία του Αλί Λαριτζανί, στενού συμβούλου του Αλί Χαμενεΐ και ενός από τους πιο έμπειρους διαμεσολαβητές μεταξύ των διαφορετικών κέντρων εξουσίας, αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα. Ο Αλί Λαριτζανί είχε την ικανότητα να γεφυρώνει τις εσωτερικές αντιθέσεις και να διαπραγματεύεται με τη διεθνή κοινότητα.
Η απουσία του αφήνει ένα κενό που δύσκολα καλύπτεται. Οι πολιτικοί που παραμένουν στο προσκήνιο είναι συχνά πιο σκληροπυρηνικοί, με λιγότερη διάθεση για συμβιβασμούς.
Παράλληλα, η πολιτική ηγεσία συνεχίζει να διαχειρίζεται την καθημερινή λειτουργία του κράτους, αλλά σε μεγάλο βαθμό υπό την επιρροή των Φρουρών της Επανάστασης.
Ποιοι είναι οι βασικοί παίκτες που παραμένουν στο προσκήνιο;
Παρά τις απώλειες, μια σειρά από πρόσωπα εξακολουθούν να διαμορφώνουν τις εξελίξεις στο Ιράν.
Ο Αχμάντ Βαχιντί, επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης, αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς άνδρες της χώρας. Βετεράνος του πολέμου Ιράν-Ιράκ, πρώην διοικητής της Δύναμης Κουντς και υπουργός Άμυνας, έχει βαθιά γνώση τόσο της στρατιωτικής όσο και της πολιτικής διάστασης της εξουσίας.
Ο Εσμαΐλ Καανί, επικεφαλής της Δύναμης Κουντς, διαχειρίζεται το δίκτυο συμμαχιών του Ιράν στη Μέση Ανατολή. Διαδέχθηκε τον Κασέμ Σουλεϊμανί μετά τη δολοφονία του το 2020 και συνεχίζει να συντονίζει τις σχέσεις με παραστρατιωτικές οργανώσεις και συμμάχους της Τεχεράνης.
Ο Αλιρεζά Τανγκσίρι, επικεφαλής των ναυτικών δυνάμεων των Φρουρών, έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα περάσματα για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά.
Στο πολιτικό επίπεδο, ο Μοχαμάντ Μπαγέρ Καλιμπάφ, πρόεδρος του κοινοβουλίου και πρώην διοικητής των Φρουρών, αποτελεί ίσως τον πιο ισχυρό πολιτικό παράγοντα. Έχει ενισχύσει τη δημόσια παρουσία του τις τελευταίες εβδομάδες και φέρεται να έχει εμπλακεί σε διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης, Αγιατολάχ Γκολαμχοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ, είναι γνωστός για τη σκληρή του στάση, ιδιαίτερα μετά τον ρόλο του στην καταστολή των διαδηλώσεων του 2009.
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν παραμένει η ανώτατη εκλεγμένη αρχή, αλλά η επιρροή του είναι περιορισμένη. Η πρόσφατη αναδίπλωσή του μετά από αντιδράσεις των Φρουρών, όταν επιχείρησε να εξομαλύνει τις σχέσεις με κράτη του Κόλπου, κατέδειξε τα όρια της εξουσίας του.
Ο Σαΐντ Τζαλιλί, πρώην επικεφαλής του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και υποψήφιος στις εκλογές του 2024, εκπροσωπεί την πιο αδιάλλακτη πτέρυγα του καθεστώτος.
Ο Αγιατολάχ Αλιρεζά Αραφί, μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών, διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στον έλεγχο του πολιτικού συστήματος, καθώς το όργανο αυτό αποφασίζει ποιοι υποψήφιοι μπορούν να συμμετέχουν στις εκλογές.
Τέλος, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί αποτελεί έναν από τους βασικούς διπλωμάτες της χώρας, με εμπειρία σε διαπραγματεύσεις τόσο με τη Δύση όσο και με τη Ρωσία, την Κίνα και τις χώρες της περιοχής.
Πόσο ανθεκτικό είναι τελικά το ιρανικό σύστημα εξουσίας;
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αυτή ενός καθεστώτος που έχει δεχθεί σοβαρά πλήγματα, αλλά δεν έχει καταρρεύσει. Η απώλεια του Αλί Χαμενεΐ και άλλων κορυφαίων προσώπων θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση. Αντίθετα, ενεργοποίησε τους μηχανισμούς ανθεκτικότητας που έχουν ενσωματωθεί στο σύστημα εδώ και δεκαετίες.
Η διασπορά της εξουσίας, η ισχυρή θέση των Φρουρών της Επανάστασης και η ύπαρξη εναλλακτικών κέντρων λήψης αποφάσεων επιτρέπουν στο Ιράν να συνεχίζει να λειτουργεί και να πολεμά.
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά το μέλλον: αν αυτή η ισορροπία μπορεί να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα ή αν οι εσωτερικές αντιθέσεις θα ενταθούν, καθώς η απουσία μιας ισχυρής, ενοποιητικής μορφής στην κορυφή αφήνει χώρο για ανταγωνισμούς.
Σε κάθε περίπτωση, το Ιράν εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου η εξουσία δεν συγκεντρώνεται πλέον σε ένα πρόσωπο, αλλά κατανέμεται σε ένα δίκτυο ισχυρών παικτών, με τους Φρουρούς της Επανάστασης να βρίσκονται στο επίκεντρο.
