Λίγες μόλις ημέρες μετά την έναρξη της αμερικανοϊσραηλινής επίθεσης κατά του Ιράν, η εικόνα μιας γρήγορης, ελεγχόμενης στρατιωτικής επιχείρησης έχει δώσει τη θέση της σε μια σύγκρουση ανοιχτής διάρκειας. Ο αρχικός στόχος περί άμεσης κατάρρευσης της Τεχεράνης δεν επιτεύχθηκε και πλέον, ο Ντόναλντ Τραμπ καλείται να διαχειριστεί έναν πόλεμο που δείχνει να ξεφεύγει από τον αρχικό του σχεδιασμό, με γεωπολιτικές και εσωτερικές πολιτικές συνέπειες που διογκώνονται.
Στην περίπτωση της Ουάσιγκτον, το πρόβλημα δεν είναι η προσαρμογή του σχεδίου αλλά η ταχύτητα της αποτυχίας του.
Το αρχικό δόγμα της κυβέρνησης Ντόναλντ Τραμπ βασίστηκε στην εκτίμηση ότι η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ θα οδηγούσε σε άμεση αποσύνθεση του ιρανικού καθεστώτος.
Η επιχείρηση παρουσιάστηκε ως κεραυνοβόλα: 48 ώρες αεροπορικών πληγμάτων, κατάρρευση της θεοκρατικής ηγεσίας, παύση των εχθροπραξιών πριν ανοίξουν οι αγορές τη Δευτέρα και πολιτική δικαίωση του Λευκού Οίκου.
Η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Το καθεστώς στην Τεχεράνη κλονίστηκε, αλλά δεν κατέρρευσε. Οι μηχανισμοί εξουσίας παραμένουν λειτουργικοί και η στρατιωτική απάντηση συνεχίζεται. Καμία ένδειξη δεν συνηγορεί σε άμεση εσωτερική διάλυση.
Όταν ο αντίπαλος ορίζει τον ρυθμό
Η αδυναμία επίτευξης των αρχικών στόχων μετατοπίζει το κέντρο βάρους της σύγκρουσης. Το Ιράν δεν δείχνει να κερδίζει στρατιωτικά, όμως επηρεάζει ήδη τη γεωγραφία, την ένταση και κυρίως τη διάρκεια του πολέμου.
Καθώς η Ουάσιγκτον αναζητά εναλλακτικό σχέδιο, αυξάνονται οι πιθανότητες η σύγκρουση να εξελιχθεί σε πόλεμο φθοράς. Η σύγκριση με τον πόλεμο του Ιράκ είναι ενδεικτική: το αρχικό αφήγημα της κυβέρνησης του Τζορτζ Ου. Μπους άρχισε να δοκιμάζεται μήνες μετά την εισβολή. Στην τρέχουσα κρίση, η αναθεώρηση ήρθε μέσα σε δύο ημέρες.
Η αλλαγή τόνου του Τραμπ –από την προσδοκία ταχείας λήξης σε δηλώσεις ότι ο πόλεμος μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες– αποτυπώνει αυτή τη μετάβαση. Το μήνυμα απευθύνθηκε πρωτίστως στην Τεχεράνη: ο χρόνος δεν θα λειτουργήσει υπέρ της. Έλα όμως που κάτι τέτοιο δεν λέει απολύτως τίποτα σε χώρες και λαούς της Μέσης Ανατολής συνηθισμένους να βρίσκονται σε πόλεμο για χρόνια, ακόμη και αιώνες;
Από αεροπορική επιχείρηση σε σενάριο χερσαίας εμπλοκής
Η επόμενη κίνηση που συζητείται στους αμερικανικούς κύκλους ασφαλείας είναι η ενίσχυση κουρδικών αυτονομιστικών δυνάμεων στο Ιράν και η πιθανή ανάπτυξη δυνάμεων μέσω των κουρδικών περιοχών, σε συντονισμό με το Ισραήλ. Πρόκειται για ποιοτική κλιμάκωση ή μήπως για την ίδια τακτική που εφάρμοσαν στη Συρία και που κατέληξε στη σφαγή των Κούρδων από τους ισλαμιστές χασάπηδες της Δαμασκού;
Μια επιχείρηση που παρουσιάστηκε ως περιορισμένη αεροπορική εκστρατεία μετατρέπεται σταδιακά σε σενάριο χερσαίας εμπλοκής. Οι εμπειρίες από το Αφγανιστάν και το Ιράκ παραμένουν βαριές για την αμερικανική κοινή γνώμη, γεγονός που εξηγεί την αρχική απροθυμία για αποστολή στρατευμάτων. Ωστόσο, η επιδίωξη «αλλαγής καθεστώτος» αποκλειστικά μέσω αεροπορικής ισχύος στερείται σαφούς ιστορικού προηγούμενου και ιστορικής βάσης.
Οι εκκλήσεις του Τραμπ προς τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης να καταθέσουν τα όπλα και προς τον ιρανικό λαό να «αναλάβει την κυβέρνησή του» παραμένουν γενικόλογες. Δεν υπάρχει ορατός μεταβατικός μηχανισμός, ούτε εναλλακτική εξουσία που θα μπορούσε να αναλάβει άμεσα τη διακυβέρνηση. Αντίθετα, όσο διαρκούν οι βομβαρδισμοί και υπάρχουν αθώα θύματα όπως οι 157 μαθήτριες, ο λαός συσπειρώνεται.
Οι υπολογισμοί του Ισραήλ και το ρίσκο του Κόλπου
Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου, πάλι, βλέπει στη συγκυρία μια ευκαιρία εξουδετέρωσης ενός στρατηγικού αντιπάλου. Για την ισραηλινή ηγεσία, η αποδυνάμωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας αποτελεί διαχρονικό στόχο, ιδίως λόγω της στήριξης που παρέχει σε περιφερειακές οργανώσεις.
Η εξίσωση είναι πιο σύνθετη για τις χώρες του Κόλπου. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ, το Μπαχρέιν και η Σαουδική Αραβία έχουν οικοδομήσει την εικόνα ασφαλών προορισμών για επενδύσεις και κεφάλαια. Ιρανικά πλήγματα ή απειλές πλήττουν αυτό το αφήγημα. Ένας σύντομος πόλεμος μπορεί να απορροφηθεί. Μια παρατεταμένη αποσταθεροποίηση απειλεί το ίδιο το οικονομικό τους μοντέλο.
Τα τελευταία χρόνια συνυπήρχαν δύο Μέσες Ανατολές: η ζώνη συγκρούσεων σε χώρες όπως η Συρία και ο Λίβανος και ο αναπτυσσόμενος Κόλπος. Η στρατηγική της Ουάσιγκτον στόχευε στη διεύρυνση της ζώνης σταθερότητας. Ο κίνδυνος σήμερα είναι η αντιστροφή αυτής της πορείας.
Το εσωτερικό πολιτικό στοίχημα στις ΗΠΑ
Σε αντίθεση με το κλίμα μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, η αμερικανική κοινωνία εμφανίζεται επιφυλακτική. Οι πόλεμοι του 2001 και του 2003 ξεκίνησαν με υψηλά ποσοστά αποδοχής και διακομματική στήριξη. Σήμερα, η πολιτική συναίνεση απουσιάζει και οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν περιορισμένη υποστήριξη για στρατιωτική δράση κατά του Ιράν.
Εάν η σύγκρουση παραταθεί, οι πιέσεις προς τον Λευκό Οίκο θα αυξηθούν. Απώλειες Αμερικανών στρατιωτών ή σοβαρή αποσταθεροποίηση στον Κόλπο θα ενισχύσουν τα αιτήματα για κλιμάκωση, με απρόβλεπτο πολιτικό κόστος.
Ο Τραμπ επέλεξε μια επιθετική στρατηγική με στόχο την ταχεία ανατροπή των δεδομένων στη Μέση Ανατολή. Το αποτέλεσμα μέχρι στιγμής είναι ένας πόλεμος αβέβαιης διάρκειας, χωρίς σαφές πολιτικό σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Και αυτή η αβεβαιότητα, περισσότερο από τις στρατιωτικές εξελίξεις, συνιστά τον μεγαλύτερο κίνδυνο.
