Ο πόλεμος που ξεκίνησε ο Ντόναλντ Τραμπ εναντίον του Ιράν δεν προέκυψε ως αιφνιδιασμός. Αποτελεί την κορύφωση μιας σχέσης γεμάτης παρεμβάσεις, ανατροπές, κυρώσεις, μυστικές επιχειρήσεις, διπλωματικά ανοίγματα και βίαιες ρήξεις που εκτείνεται σε περισσότερες από επτά δεκαετίες. Το Bloomberg κατέγραψε τους κομβικούς σταθμούς αυτής της διαδρομής, φωτίζοντας το υπόβαθρο της σημερινής σύγκρουσης.
1951–1953: Το πραξικόπημα που γέννησε το αντιαμερικανικό τραύμα
Η αφετηρία της σύγκρουσης εντοπίζεται στην απόφαση του Ιράν να κρατικοποιήσει την πετρελαϊκή του βιομηχανία το 1951, αφαιρώντας τον έλεγχο από τη βρετανική Anglo-Iranian Oil Company (τη μετέπειτα BP). Πρωταγωνιστής ήταν ο εθνικιστής πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ.
Δύο χρόνια αργότερα, οι μυστικές υπηρεσίες ΗΠΑ και Βρετανίας οργάνωσαν την «Επιχείρηση Άγιαξ», ανατρέποντας τον Μοσαντέκ και επαναφέροντας στον θρόνο τον φιλοδυτικό μονάρχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί. Η παρέμβαση, με στόχο τη διασφάλιση της πρόσβασης στο πετρέλαιο και την ανάσχεση της σοβιετικής επιρροής, ρίζωσε βαθιά αντιαμερικανικά αισθήματα στην ιρανική κοινωνία.
1957–1972: Πυρηνική συνεργασία και στρατιωτική συμμαχία
Στο πλαίσιο του προγράμματος «Άτομα για την Ειρήνη» του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, οι ΗΠΑ στήριξαν την ανάπτυξη ειρηνικής πυρηνικής ενέργειας στο Ιράν, παραδίδοντας ακόμη και ερευνητικό αντιδραστήρα.
Το 1968, οι δύο χώρες υπέγραψαν τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων, ενώ το 1972 ο Ρίτσαρντ Νίξον επισκέφθηκε την Τεχεράνη, προσφέροντας στον σάχη εκτεταμένη στρατιωτική υποστήριξη. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, το Ιράν είχε αγοράσει αμερικανικά όπλα άνω των 16 δισ. δολαρίων.
1979–1981: Ισλαμική Επανάσταση και ομηρία
Η αυταρχική διακυβέρνηση του σάχη και η κοινωνική δυσαρέσκεια οδήγησαν στην Ισλαμική Επανάσταση. Ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί επέστρεψε από την εξορία και εγκαθίδρυσε την Ισλαμική Δημοκρατία, μετατρέποντας το Ιράν σε θεοκρατικό καθεστώς με έντονο αντιδυτικό προσανατολισμό.
Η απόφαση των ΗΠΑ να δεχθούν τον σάχη για ιατρική περίθαλψη πυροδότησε την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη. Πενήντα δύο Αμερικανοί κρατήθηκαν όμηροι επί 444 ημέρες. Η αποτυχημένη επιχείρηση διάσωσης «Eagle Claw» και η διακοπή διπλωματικών σχέσεων από τον Τζίμι Κάρτερ σηματοδότησαν ρήξη που δεν αποκαταστάθηκε ποτέ.
1980–1988: Πόλεμος, κυρώσεις και Ιράν–Κόντρα
Ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ, που εξαπέλυσε ο Σαντάμ Χουσεΐν, βρήκε τις ΗΠΑ να στηρίζουν το Ιράκ, ακόμη και μετά τη χρήση χημικών όπλων. Το 1984 η Ουάσιγκτον ενέταξε το Ιράν στη λίστα κρατών που υποστηρίζουν την τρομοκρατία.
Παράλληλα, το σκάνδαλο Ιράν–Κόντρα αποκάλυψε μυστικές πωλήσεις όπλων από την κυβέρνηση του Ρόναλντ Ρίγκαν στην Τεχεράνη, με τα έσοδα να κατευθύνονται παράνομα στους αντάρτες Κόντρας στη Νικαράγουα.
Το 1988, το αμερικανικό USS Vincennes κατέρριψε την πτήση 655 της Iran Air, σκοτώνοντας 290 ανθρώπους. Η Ουάσιγκτον μίλησε για τραγικό λάθος, η Τεχεράνη για έγκλημα.
1995–2009: Κυρώσεις και «Άξονας του Κακού»
Η κυβέρνηση του Μπιλ Κλίντον επέβαλε εκτεταμένες κυρώσεις και εμπάργκο. Το 2002, ο Τζορτζ Μπους ενέταξε το Ιράν στον «άξονα του κακού». Την ίδια χρονιά αποκαλύφθηκαν μυστικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στη Νατάνζ και στο Αράκ.
Το 2009, ο Μπαράκ Ομπάμα κατήγγειλε την ύπαρξη της υπόγειας εγκατάστασης στο Φορντόου, εντείνοντας τη διεθνή πίεση.
2013–2015: Η διπλωματική ανάπαυλα
Το 2013, ο Ομπάμα είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον πρόεδρο του Ιράν Χασάν Ρουχανί — πρώτη επαφή τέτοιου επιπέδου μετά από τρεις δεκαετίες.
Η διπλωματική διαδικασία κατέληξε το 2015 στο Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), που περιόριζε τον εμπλουτισμό ουρανίου με αντάλλαγμα άρση κυρώσεων.
2018–2023: «Μέγιστη πίεση» και σκιώδης κλιμάκωση
Ο Τραμπ αποχώρησε μονομερώς από τη συμφωνία το 2018 και επανέφερε αυστηρές κυρώσεις. Το 2020, αμερικανικό drone σκότωσε στη Βαγδάτη τον στρατηγό Κασέμ Σουλεϊμανί, επικεφαλής της Δύναμης Κουντς. Το Ιράν απάντησε με πυραυλικά πλήγματα σε αμερικανικές βάσεις στο Ιράκ.
Οι έμμεσες διαπραγματεύσεις επί Τζο Μπάιντεν δεν απέδωσαν, παρά την ανταλλαγή κρατουμένων το 2023 με μεσολάβηση περιφερειακών παικτών.
2025–2026: Από τις διαπραγματεύσεις στα πλήγματα
Επανεκλεγμένος, ο Τραμπ ζήτησε νέα «Επαληθευμένη Συμφωνία Πυρηνικής Ειρήνης» και επανέφερε τη στρατηγική «μέγιστης πίεσης». Οι συνομιλίες σκοντάφτουν στο ζήτημα του εμπλουτισμού ουρανίου.
Τον Ιούνιο του 2025, το Ισραήλ εξαπέλυσε επιδρομές κατά ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων και οι ΗΠΑ συμμετείχαν πλήττοντας στόχους σε Φορντό και Νατάνζ. Το Ιράν απάντησε με πυραύλους κατά της βάσης Αλ Ουντέιντ στο Κατάρ.
Το 2026, η εσωτερική κρίση στο Ιράν κλιμακώθηκε με μαζικές διαδηλώσεις κατά του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Η καταστολή υπήρξε αιματηρή, με χιλιάδες νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις, σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ο Τραμπ απείλησε με περαιτέρω στρατιωτική δράση, αναπτύσσοντας ισχυρή ναυτική δύναμη στη Μέση Ανατολή. Συνέδεσε ευθέως την επίδειξη ισχύος με την απαίτηση για νέα πυρηνική συμφωνία, δηλώνοντας ότι τα πλήγματα του 2025 εξάλειψαν τις πυρηνικές δυνατότητες της Τεχεράνης.
Η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν διαμορφώθηκε μέσα από αλλεπάλληλες κρίσεις, στρατηγικές επιλογές και χαμένες ευκαιρίες αποκλιμάκωσης. Το 2026 βρίσκει τις δύο χώρες σε μια φάση ανοιχτής στρατιωτικής αντιπαράθεσης, με το ιστορικό βάρος των προηγούμενων δεκαετιών να καθορίζει κάθε επόμενο βήμα.
