Μέχρι πρόσφατα απέφευγα να χρησιμοποιήσω τη λέξη που αρχίζει από «φ» για να περιγράψω τον πρόεδρο Τραμπ.
Πρώτον, επειδή υπήρχαν πολλά στοιχεία του κλασικού φασισμού που δεν ταίριαζαν απόλυτα. Δεύτερον, επειδή ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί τόσο υπερβολικά ώστε να έχει χάσει μεγάλο μέρος του νοήματός του, ιδίως από τμήματα της Αριστεράς που χαρακτηρίζουν «φασίστα» όποιον αντιτίθεται στις αμβλώσεις ή στην πολιτική των θετικών διακρίσεων. Και τρίτον, επειδή ο ίδιος ο φασισμός είναι ένας όρος θολά ορισμένος, ακόμη και μεταξύ των μελετητών του. Από τη γέννησή του υπήρξε μια ασυνεπής ιδεολογία και μέχρι σήμερα οι ιστορικοί δεν συμφωνούν σε έναν ενιαίο ορισμό του. Η ιταλική εκδοχή διέφερε από τη γερμανική, η γερμανική από την ισπανική, η ισπανική από την ιαπωνική.
Αποδεχόμουν τον χαρακτηρισμό του Τζο Μπάιντεν για το κίνημα MAGA ως «ημιφασιστικό», επειδή ορισμένες ομοιότητες ήταν προφανείς. Ο Τραμπ ήταν σαφώς αυταρχικός και αναμφίβολα πατρimonialιστής. Πέρα από αυτό, όμως, η πιο εύστοχη περιγραφή φαινόταν να είναι ψυχολογική, όπως την είχε διατυπώσει ο Τζον Μπόλτον, σύμβουλος εθνικής ασφάλειας στην πρώτη θητεία του Τραμπ: «Ακούει τον Πούτιν, ακούει τον Σι, ακούει πώς μιλούν για τη διακυβέρνηση χωρίς ενοχλητικά κοινοβούλια και χωρίς να τους απασχολεί η Δικαιοσύνη, και σκέφτεται: γιατί να μη μπορώ να το κάνω κι εγώ; Αυτό, κατά τη γνώμη μου, δεν συνιστά φασισμό ούτε μια συνεκτική θεωρία διακυβέρνησης. Είναι απλώς το “γιατί να μην περνάω κι εγώ το ίδιο καλά;”».
Πριν από έναν χρόνο είχα υποστηρίξει ότι το καθεστώς Τραμπ είναι μια μορφή πατρimonialισμού, όπου το κράτος αντιμετωπίζεται ως προσωπική ιδιοκτησία και οικογενειακή επιχείρηση του ηγέτη. Αυτό εξακολουθεί να ισχύει. Όμως, όπως είχα επισημάνει τότε, ο πατρimonialισμός είναι τρόπος άσκησης εξουσίας, όχι ιδεολογία. Μπορεί να προσαρμοστεί σε κάθε είδους δομή: από εθνικά κράτη έως πολιτικές «μηχανές» πόλεων, εγκληματικές οργανώσεις όπως η Μαφία ή ακόμη και θρησκευτικές σέκτες. Επειδή μοναδική του αρχή είναι η προσωπική πίστη στον αρχηγό, δεν διαθέτει συγκεκριμένη ατζέντα. Ο φασισμός, αντίθετα, είναι ιδεολογικός, επιθετικός και –τουλάχιστον στα πρώτα του στάδια– επαναστατικός. Στοχεύει στην πλήρη κυριαρχία επί της πολιτικής ζωής, στη συντριβή κάθε αντίστασης και στην αναδιαμόρφωση του κοινωνικού συμβολαίου.
Τον τελευταίο χρόνο, αυτό που αρχικά έμοιαζε με μια προσπάθεια να μετατραπεί το κράτος σε προσωπικό παιχνίδι εξουσίας έχει μετατοπιστεί καθαρά προς έναν δογματικό και επιχειρησιακό φασισμό. Η επεκτατική του ρητορική, οι αξιώσεις απεριόριστης εξουσίας, η στήριξη της παγκόσμιας Ακροδεξιάς, η πολιτικοποίηση της Δικαιοσύνης, η επιδεικτική χρήση βίας, η κατάφωρη παραβίαση δικαιωμάτων, η δημιουργία μιας εθνικής παραστρατιωτικής αστυνομίας: όλα αυτά δείχνουν κάτι πιο μεθοδικό και πιο σκοτεινό από απλή απληστία ή γκανγκστερική λογική.
Όταν αλλάζουν τα δεδομένα, αλλάζω και γνώμη. Τα πρόσφατα γεγονότα έφεραν το στυλ διακυβέρνησης Τραμπ σε πιο καθαρή εστίαση. Ο όρος «φασισμός» τον περιγράφει πλέον με ακρίβεια και η αποφυγή του καταντά παραλογισμός. Όχι εξαιτίας ενός ή δύο μεμονωμένων γεγονότων, αλλά λόγω του συνόλου. Ο φασισμός δεν είναι μια περιοχή με σαφή σύνορα· είναι ένας αστερισμός χαρακτηριστικών. Όταν δεις όλα τα άστρα μαζί, ο αστερισμός γίνεται ξεκάθαρος.
Η κατεδάφιση των κανόνων και των θεσμικών ορίων υπήρξε από την αρχή βασικό εργαλείο. Από την προεκλογική εκστρατεία του 2015, ο Τραμπ διέλυσε κάθε όριο δημόσιας ευπρέπειας, χλευάζοντας τον Τζον Μακέιν, επιτιθέμενος προσωπικά σε πολιτικούς αντιπάλους και δημοσιογράφους, στοχοποιώντας μετανάστες. Αυτό δεν είναι παρεκτροπή, αλλά δομικό στοιχείο του φασιστικού τρόπου διακυβέρνησης: η απαξίωση της λογικής, της ανεκτικότητας και της δημοκρατικής ευγένειας ανοίγει τον δρόμο στον φόβο, την αγανάκτηση και τη δίψα για κυριαρχία.
Η εξύμνηση της βίας, η λογική ότι «το δίκαιο ανήκει στον ισχυρό», η εργαλειοποίηση της Δικαιοσύνης, η αποανθρωποποίηση αντιπάλων και μειονοτήτων, η λειτουργία παρακρατικών μηχανισμών, η υπονόμευση των εκλογών, η σύγχυση δημόσιου και ιδιωτικού συμφέροντος, οι επιθέσεις στα ΜΜΕ, η επιθετική εξωτερική πολιτική, η διακρατική σύμπλευση με αυταρχικούς ηγέτες, ο εθνοφυλετικός εθνικισμός, η λευκή και χριστιανική ταυτότητα ως υπόγεια ιδεολογία, η χρήση όχλων και πολιτοφυλακών, η λατρεία του ηγέτη, η συστηματική παραπληροφόρηση και η αντίληψη της πολιτικής ως πολέμου συνθέτουν ένα συνεκτικό μοτίβο.
Μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι λείπουν στοιχεία του κλασικού ευρωπαϊκού φασισμού ή ότι υπάρχουν επιπλέον χαρακτηριστικά που δεν περιλαμβάνονται εδώ. Ούτε ο Μουσολίνι ούτε ο Χίτλερ ούτε ο Φράνκο επαναλαμβάνονται αυτούσιοι. Αυτό όμως είναι άνευ σημασίας. Ο Τραμπ οικοδομεί κάτι νέο πάνω σε παλιά θεμέλια. Μας δείχνει πώς μοιάζει ο αμερικανικός φασισμός του 21ου αιώνα.
Το γεγονός ότι ο Τραμπ μπορεί να χαρακτηριστεί φασίστας δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι φασιστικό κράτος. Τα δικαστήρια, οι Πολιτείες και τα μέσα ενημέρωσης παραμένουν ανεξάρτητα. Το Σύνταγμα δεν μπορεί να ξαναγραφτεί. Πρόκειται για ένα υβριδικό καθεστώς: έναν φασίζοντα ηγέτη μέσα σε ένα φιλελεύθερο συνταγματικό πλαίσιο. Και αυτό, όσο αντιφατικό κι αν ακούγεται, είναι η πραγματικότητα.
Έχει νόημα να χρησιμοποιούμε τον όρο; Μήπως αποξενώνει ψηφοφόρους; Μήπως αρκεί η περιγραφή των πράξεων χωρίς ετικέτες; Μέχρι πρόσφατα πίστευα πως ναι. Πλέον όχι. Οι ομοιότητες είναι υπερβολικά πολλές και ισχυρές για να αγνοηθούν. Για να αντιμετωπίσεις κάτι, πρέπει πρώτα να το αναγνωρίσεις. Και για να το αναγνωρίσεις, πρέπει να το ονομάσεις.
Ο Τραμπ αποκάλυψε τι είναι. Οφείλουμε να ονομάσουμε αυτό που βλέπουμε.
Σχετικά με τον συγγραφέα
Ο Τζόναθαν Ράουχ είναι αρθρογράφος του The Atlantic και ανώτερος ερευνητής στο Brookings Institution. Τελευταίο βιβλίο του: Cross Purposes: Christianity’s Broken Bargain with Democracy.
Πηγή: The Atlantic
