Ο Έριχ φον Ντένικεν, ο Ελβετός συγγραφέας που ταύτισε το όνομά του όσο λίγοι με την ιδέα ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί της Γης υπήρξαν προϊόν ή τουλάχιστον αποδέκτες εξωγήινης παρέμβασης, πέθανε στις 10 Ιανουαρίου, σε ηλικία 90 ετών, σε νοσοκομείο της κεντρικής Ελβετίας.
Την είδηση επιβεβαίωσε η κόρη του, Κορνέλια, στο ελβετικό πρακτορείο ειδήσεων SDA, ενώ σχετική ανακοίνωση αναρτήθηκε και στην επίσημη ιστοσελίδα του. Με τον θάνατό του κλείνει ένας κύκλος που ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του 1960 και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα όχι μόνο στη λαϊκή κουλτούρα, αλλά και στη σχέση του ευρύτερου κοινού με την επιστήμη, την ιστορία και την έννοια της «εναλλακτικής εξήγησης».
Ο φον Ντένικεν υπήρξε αναμφίβολα ένα ποπ φαινόμενο. Στα τέλη των σίξτις και κυρίως στη δεκαετία του ’70 έγινε παγκόσμιο είδωλο, με τα βιβλία του να πουλάνε δεκάδες εκατομμύρια αντίτυπα, να μεταφράζονται σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες και να διαμορφώνουν ένα ολόκληρο εκδοτικό ρεύμα, αυτό που αργότερα θα ονομαζόταν «αρχαιολογία των εξωγήινων». Ταυτόχρονα, υπήρξε και ένας από τους πιο έντονα επικριμένους συγγραφείς του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, καθώς οι θεωρίες του συγκρούστηκαν μετωπικά με την αρχαιολογία, την ανθρωπολογία, την αστροφυσική και, εν τέλει, με τη μεθοδολογία της επιστημονικής έρευνας.
Η περίπτωσή του είναι ενδεικτική όχι μόνο για το πώς γεννιούνται και διαδίδονται οι ψευδοεπιστημονικές αφηγήσεις, αλλά και για το γιατί βρίσκουν πρόσφορο έδαφος σε συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες. Ο Έριχ φον Ντένικεν δεν ήταν απλώς ένας συγγραφέας «παράξενων θεωριών». Ήταν προϊόν και ταυτόχρονα διαμορφωτής μιας εποχής έντονης τεχνολογικής αισιοδοξίας, υπαρξιακής αγωνίας και πολιτισμικής ρευστότητας.
Από το Σαφχάουζεν στον παγκόσμιο εκδοτικό χάρτη
Γεννημένος το 1935 στο Σαφχάουζεν της βόρειας Ελβετίας, ο Έριχ φον Ντένικεν ήταν γιος βιομήχανου ενδυμάτων και μεγάλωσε σε ένα αυστηρό καθολικό περιβάλλον. Ο ίδιος έχει περιγράψει επανειλημμένα αυτή την ανατροφή ως καταπιεστική, κάτι που, κατά τους βιογράφους του, συνέβαλε στη ρήξη του με την παραδοσιακή θρησκευτική ερμηνεία του κόσμου και στην αναζήτηση εναλλακτικών αφηγήσεων για την προέλευση της ζωής και του ανθρώπου.
Μετά την αποφοίτησή του το 1954, δεν ακολούθησε ακαδημαϊκή πορεία. Εργάστηκε ως σερβιτόρος και μπάρμαν, ενώ αργότερα ανέλαβε διοικητικές θέσεις σε ξενοδοχεία. Η έλλειψη πανεπιστημιακής κατάρτισης στον χώρο της αρχαιολογίας ή της ιστορίας δεν τον εμπόδισε, ωστόσο, να αυτοπροσδιορίζεται ως «ερευνητής», ένας όρος που θα χρησιμοποιούσε συστηματικά για να διαχωρίσει τη θέση του από εκείνη του επαγγελματία επιστήμονα, αλλά και για να αποφύγει την ευθεία σύγκρουση με τα ακαδημαϊκά κριτήρια.
Η ζωή του εκείνη την περίοδο δεν ήταν ανέφελη. Κατηγορήθηκε επανειλημμένα για απάτη και φοροδιαφυγή και εξέτισε μικρές ποινές φυλάκισης. Οι δικαστικές περιπέτειες δεν ανέκοψαν την πορεία του· αντίθετα, σε ορισμένες περιπτώσεις λειτούργησαν σχεδόν μυθοποιητικά για το κοινό του, ενισχύοντας την εικόνα του «διωκόμενου οραματιστή» που αμφισβητεί το κατεστημένο.
Το 1964 ανέλαβε τη διεύθυνση ξενοδοχείου στο Νταβός, όπου άρχισε να συστηματοποιεί τις σκέψεις του και να γράφει το βιβλίο που θα τον έκανε παγκοσμίως γνωστό. Η ειρωνεία είναι ότι η συγγραφή του πρώτου του έργου συνέπεσε με μια ακόμη καταδίκη για φοροδιαφυγή, γεγονός που τον οδήγησε ξανά στη φυλακή. Όταν αποφυλακίστηκε, το βιβλίο του είχε ήδη αρχίσει να γνωρίζει τεράστια επιτυχία.
«Άρματα των Θεών» και η γέννηση ενός εκδοτικού φαινομένου
Το 1968 κυκλοφόρησε το «Chariots of the Gods» («Άρματα των Θεών», γνωστό στην ελληνική έκδοση και ως «Αναμνήσεις από το Μέλλον»). Το βιβλίο υποστήριζε ότι οι μεγάλοι αρχαίοι πολιτισμοί, όπως οι Μάγια, οι Ίνκας και οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, δεν θα μπορούσαν να έχουν αναπτύξει μόνοι τους τις τεχνολογικές και αρχιτεκτονικές γνώσεις που απαιτούνταν για την κατασκευή μνημείων όπως οι πυραμίδες ή οι τεράστιες πέτρινες δομές της Λατινικής Αμερικής. Η «λύση» που πρότεινε ο φον Ντένικεν ήταν απλή και ταυτόχρονα εντυπωσιακή: επισκέψεις εξωγήινων αστροναυτών στο απώτερο παρελθόν, οι οποίοι είτε δίδαξαν είτε καθοδήγησαν τους ανθρώπους.
Το βιβλίο κυκλοφόρησε σε μια εξαιρετικά ευνοϊκή συγκυρία. Η ανθρωπότητα βρισκόταν στο κατώφλι της πρώτης προσελήνωσης, το Διάστημα είχε μετατραπεί σε καθημερινό θέμα συζήτησης, ενώ ταυτόχρονα η αμφισβήτηση των παραδοσιακών θεσμών –εκκλησία, επιστήμη, πολιτική εξουσία– βρισκόταν σε άνοδο. Το «Άρματα των Θεών» αξιοποίησε αυτό το κλίμα και λειτούργησε ως καταλύτης για μια νέα, υβριδική αφήγηση, που συνδύαζε ιστορία, επιστημονική ορολογία, μυθολογία και καθαρή εικασία.
Η επιτυχία υπήρξε άμεση και εκρηκτική. Το βιβλίο έγινε διεθνές μπεστ σέλερ, μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα. Για πρώτη φορά, η ιδέα των «αρχαίων αστροναυτών» έφτανε σε τόσο ευρύ κοινό, όχι ως λογοτεχνική φαντασία, αλλά ως υποτιθέμενη ερμηνεία της ιστορίας.
Η «αρχαιολογία των εξωγήινων» ως λαϊκή μυθολογία
Μετά το πρώτο βιβλίο, ακολούθησε μια αλυσίδα εκδόσεων που εδραίωσαν τον φον Ντένικεν ως τον κατεξοχήν εκπρόσωπο της «αρχαιολογίας των εξωγήινων». «Επιστροφή στ’ Άστρα», «Σπορά στο Διάστημα», «Τα Θαύματα», «Αποδείξεις – Αυτοψία σε πέντε ηπείρους» είναι μόνο μερικοί από τους τίτλους που κυκλοφόρησαν τη δεκαετία του ’70 και γνώρισαν τεράστια εμπορική επιτυχία.
Η βασική δομή των βιβλίων του παρέμενε σταθερή. Παρουσίαζε αρχαιολογικά ευρήματα, μνημεία, αρχαία κείμενα ή μυθολογικές αφηγήσεις και στη συνέχεια πρότεινε μια εναλλακτική ερμηνεία, σύμφωνα με την οποία οι «θεοί» των μύθων ήταν στην πραγματικότητα εξωγήινοι επισκέπτες. Οι περιγραφές «ιπτάμενων αρμάτων», «φλογερών οχημάτων» ή «ουράνιων όντων» διαβάζονταν ως τεχνολογικές αναφορές από ανθρώπους που δεν διέθεταν το λεξιλόγιο για να κατανοήσουν προηγμένες μηχανές.
Αυτό το σχήμα, απλό και επαναλαμβανόμενο, αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικό. Δημιουργούσε την αίσθηση ότι ο αναγνώστης αποκτά πρόσβαση σε μια κρυμμένη αλήθεια, την οποία η «επίσημη επιστήμη» είτε αγνοεί είτε αποκρύπτει. Παράλληλα, μετέτρεπε την ανθρώπινη ιστορία σε ένα αφήγημα κοσμικής σημασίας, εντάσσοντας τον άνθρωπο σε ένα ευρύτερο, διαπλανητικό πλαίσιο.
Η επιστημονική κριτική και το πρόβλημα της μεθοδολογίας
Από πολύ νωρίς, οι θεωρίες του φον Ντένικεν βρέθηκαν στο στόχαστρο της επιστημονικής κοινότητας. Αρχαιολόγοι, ιστορικοί, ανθρωπολόγοι και φυσικοί επεσήμαναν ότι τα επιχειρήματά του βασίζονταν σε επιλεκτική χρήση δεδομένων, παρερμηνεία πηγών και, συχνά, σε πλήρη αγνόηση της αρχαιολογικής μεθόδου.
Το βασικό πρόβλημα δεν ήταν η υπόθεση ύπαρξης εξωγήινης ζωής, ένα θέμα που και η ίδια η επιστήμη αντιμετωπίζει σοβαρά. Το πρόβλημα ήταν η αυθαίρετη σύνδεση αυτής της υπόθεσης με συγκεκριμένα ιστορικά δεδομένα, χωρίς αποδείξεις και χωρίς δυνατότητα επαλήθευσης. Η επιστήμη λειτουργεί με βάση τη διαψευσιμότητα· οι ισχυρισμοί του φον Ντένικεν, αντίθετα, ήταν σχεδιασμένοι έτσι ώστε να μην μπορούν να καταρριφθούν εύκολα, καθώς κάθε αντίθετο στοιχείο παρουσιαζόταν ως μέρος μιας «συγκάλυψης».
Χαρακτηριστική είναι η πληθώρα βιβλίων που κυκλοφόρησαν ως απάντηση στο έργο του. Στην Ελλάδα εκδόθηκαν τίτλοι όπως «Ήταν οι Θεοί Αστροναύτες; / 16 επιστήμονες απαντούν στις θέσεις του Έριχ φον Νταίνικεν» και «Το Φαινόμενο Έριχ φον Νταίνικεν», στα οποία ειδικοί ανέλυαν διεξοδικά τα λάθη, τις ανακρίβειες και τις αυθαίρετες ερμηνείες του Ελβετού συγγραφέα.
Παρά τις τεκμηριωμένες απαντήσεις, η κριτική συχνά είχε το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο. Ενίσχυε τη δημοσιότητα του φον Ντένικεν και εδραίωνε την εικόνα του «αντισυμβατικού» στο μυαλό των οπαδών του.
Η Ελλάδα και ο Έριχ φον Ντένικεν
Η Ελλάδα κατέχει ξεχωριστή θέση στην ιστορία της υποδοχής του έργου του φον Ντένικεν. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’60, ελληνικά περιοδικά δημοσίευαν άρθρα και συνεντεύξεις του, συχνά με προειδοποιητικές σημειώσεις ότι οι απόψεις του δεν εκφράζουν τη γραμμή του εντύπου. Στη δεκαετία του ’70, τα βιβλία του κυκλοφόρησαν μαζικά στα ελληνικά και γνώρισαν μεγάλη απήχηση.
Η κορύφωση ήρθε τον Μάιο του 1978, όταν επισκέφθηκε επίσημα την Αθήνα, προσκεκλημένος εκδοτικού οίκου, για διαλέξεις και δημόσιες συζητήσεις. Η παρουσία του προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον στα μέσα ενημέρωσης. Δημοσιογράφοι, συγγραφείς και σχολιαστές τοποθετήθηκαν υπέρ ή κατά, ενώ οι συνεντεύξεις του δημοσιεύονταν σχεδόν καθημερινά.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσαν οι πολιτικές του τοποθετήσεις. Σε μια περίοδο που η μεταπολίτευση ήταν ακόμη εύθραυστη και η δράση ακροδεξιών ομάδων έντονη, ο φον Ντένικεν δήλωσε ανοιχτά ότι δεν ανέχεται τον φασισμό, συνδέοντας μάλιστα την κοσμική του οπτική με την ανάγκη για ειρηνική συνύπαρξη.
Παράλληλα, δεν δίστασε να εντάξει την ελληνική μυθολογία στο σχήμα των θεωριών του, υποστηρίζοντας ότι το δωδεκάθεο, οι ήρωες και οι ημίθεοι ενδέχεται να ήταν εξωγήινοι επισκέπτες ή απόγονοί τους. Αυτές οι δηλώσεις προκάλεσαν αντιδράσεις, αλλά και περιέργεια, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη δημοφιλία του.
Ποπ κουλτούρα, μέσα ενημέρωσης και συλλογική φαντασία
Η επιρροή του φον Ντένικεν δεν περιορίστηκε στον χώρο του βιβλίου. Οι ιδέες του διαχύθηκαν στην ποπ κουλτούρα, επηρεάζοντας τον κινηματογράφο, την τηλεόραση, τη μουσική, τα κόμικς και τα λαϊκά περιοδικά. Σειρές όπως το «The X-Files» αξιοποίησαν το μοτίβο της κυβερνητικής συγκάλυψης και της εξωγήινης παρέμβασης, ενώ δεκάδες ντοκιμαντέρ αναπαρήγαγαν, συχνά άκριτα, τα επιχειρήματά του.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο φον Ντένικεν λειτούργησε ως ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες της σύγχρονης μυθολογίας των UFO. Δεν ήταν ο πρώτος που μίλησε για εξωγήινους· προηγήθηκαν συγγραφείς όπως ο Charles Fort ή ο H.P. Lovecraft στη μυθοπλασία. Ήταν όμως εκείνος που μετέφερε το θέμα από τη σφαίρα της λογοτεχνίας στο πεδίο της υποτιθέμενης ιστορικής έρευνας.
Η παρακμή της δημοφιλίας και η αμφιλεγόμενη υστεροφημία
Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, η δημοτικότητα του φον Ντένικεν άρχισε να μειώνεται, ιδιαίτερα στον αγγλόφωνο κόσμο. Το κοινό φάνηκε να κουράζεται από την επανάληψη των ίδιων μοτίβων, ενώ η επιστημονική ενημέρωση έγινε πιο προσβάσιμη. Παρά ταύτα, ο ίδιος συνέχισε να γράφει και να υπερασπίζεται τις θεωρίες του, δηλώνοντας ότι έχει παραδεχθεί επιμέρους λάθη, αλλά όχι τα «θεμέλια» του έργου του.
Το 1991 τιμήθηκε ειρωνικά με το πρώτο Ig Nobel Λογοτεχνίας, μια διάκριση που απονέμεται σε έργα τα οποία «πρώτα κάνουν τον κόσμο να γελά και μετά να σκεφτεί». Ακόμη και τότε, ο φον Ντένικεν αντιμετώπισε τη βράβευση ως επιβεβαίωση της επιρροής του.
Η κληρονομιά του παραμένει αμφιλεγόμενη. Από τη μία πλευρά, κατηγορείται ότι συνέβαλε στη διάδοση της παραπληροφόρησης και της ψευδοεπιστήμης. Από την άλλη, δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι έστρεψε το ενδιαφέρον εκατομμυρίων ανθρώπων προς την ιστορία, την αρχαιολογία και το Διάστημα, έστω και μέσα από ένα παραμορφωτικό πρίσμα.
Ένα φαινόμενο πέρα από τον ίδιο
Ο θάνατος του Έριχ φον Ντένικεν δεν σηματοδοτεί το τέλος των ιδεών που εκπροσώπησε. Η «αρχαιολογία των εξωγήινων» εξακολουθεί να βρίσκει κοινό, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιταχύνουν τη διάδοση εντυπωσιακών αλλά ατεκμηρίωτων ισχυρισμών. Η περίπτωσή του λειτουργεί ως υπενθύμιση της ανάγκης για κριτική σκέψη, αλλά και ως μελέτη περίπτωσης για το πώς η αφήγηση μπορεί να υπερισχύσει της απόδειξης.
Ο Έριχ φον Ντένικεν υπήρξε, τελικά, λιγότερο ένας «προφήτης του παρελθόντος» και περισσότερο ένας καθρέφτης των φόβων, των προσδοκιών και της φαντασίας του 20ού αιώνα. Ένας άνθρωπος που εκμεταλλεύτηκε με δεξιοτεχνία το κενό ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και τη λαϊκή περιέργεια, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να διχάζει, να προκαλεί και να γοητεύει.
