Οι μαζικές κινητοποιήσεις που συγκλονίζουν το Ιράν εδώ και δύο εβδομάδες έχουν ήδη ξεπεράσει τον χαρακτήρα μιας ακόμη κοινωνικής διαμαρτυρίας.
Με εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες στους δρόμους, πάνω από 500 νεκρούς, 10.000 συλλήψεις και πρωτοφανή καταστολή, το ερώτημα τίθεται απροκάλυπτα: μπορεί η Ισλαμική Δημοκρατία να καταρρεύσει; Και αν ναι, τι θα ακολουθήσει την επόμενη ημέρα; Κυβερνήσεις, αγορές και υπηρεσίες πληροφοριών σε όλο τον κόσμο παρακολουθούν με ανησυχία μια κρίση που συνδυάζει κοινωνική έκρηξη, οικονομική κατάρρευση και γεωπολιτική αβεβαιότητα.
«Η μεγαλύτερη στιγμή από το 1979»
Οι διαδηλώσεις έχουν πλέον εξαπλωθεί από την Τεχεράνη σε δεκάδες πόλεις σε μια χώρα σχεδόν 90 εκατομμυρίων κατοίκων. Παρά τις απειλές, τη βίαιη καταστολή και τους νεκρούς, η αντίσταση δεν κάμπτεται – αντίθετα φουντώνει. Δεν πρόκειται απλώς για ένα τοπικό ξέσπασμα, αλλά για τη σοβαρότερη πρόκληση που έχει αντιμετωπίσει το καθεστώς εδώ και δεκαετίες. «Αυτό είναι το μεγαλύτερο σημείο καμπής από το 1979», σημειώνει πρώην ανώτερος αναλυτής της CIA, παραπέμποντας στην επανάσταση που ίδρυσε την Ισλαμική Δημοκρατία και αναδιαμόρφωσε τις σχέσεις της χώρας με τη Δύση.
Οικονομία σε ελεύθερη πτώση
Η σπίθα για την εξέγερση ήταν οικονομική. Το ριάλ έχει καταρρεύσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ο πληθωρισμός διαβρώνει αμείλικτα τα εισοδήματα και η καθημερινότητα πολλών Ιρανών έχει μετατραπεί σε αγώνα επιβίωσης. Η κυβέρνηση απαντά με περιορισμούς στο διαδίκτυο και στα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, επιχειρώντας να αποκόψει τη ροή πληροφορίας και την οργάνωση των διαδηλώσεων. Όμως τα αιτήματα πλέον ξεπερνούν την οικονομία: μετατράπηκαν σε ευθεία αμφισβήτηση του πυρήνα του καθεστώτος.
Ενεργειακές αγορές σε εγρήγορση: το ιρανικό πετρέλαιο ως παράγοντας αστάθειας
Οι εξελίξεις στο Ιράν έχουν άμεση αντανάκλαση στις διεθνείς αγορές ενέργειας. Το Brent εκτινάχθηκε πάνω από 5% σε δύο ημέρες, ξεπερνώντας τα 63 δολάρια το βαρέλι, καθώς οι επενδυτές αποτιμούν τον κίνδυνο διαταραχής στην προσφορά από έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς του ΟΠΕΚ. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στην επαρχία Χουζεστάν – «καρδιά» της ιρανικής πετρελαϊκής παραγωγής. Προς το παρόν δεν υπάρχουν ενδείξεις μείωσης των εξαγωγών, ωστόσο οι εκκλήσεις για απεργίες στον πετρελαϊκό τομέα αναβιώνουν μνήμες του 1978, όταν παρόμοιες κινητοποιήσεις συνέβαλαν καθοριστικά στην πτώση της μοναρχίας.
Η σκιά Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ: εξωτερικές πιέσεις και κόκκινες γραμμές
Οι διεθνείς ισορροπίες επιβαρύνουν το ήδη εκρηκτικό εσωτερικό σκηνικό. Η Ουάσιγκτον υιοθετεί σκληρή ρητορική, προειδοποιώντας ότι θα απαντήσει εάν συνεχιστεί η αιματοχυσία, ενώ σύμφωνα με πληροφορίες εξετάζονται ακόμη και στρατιωτικές επιλογές. Το Ισραήλ βρίσκεται σε στενή επαφή με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μετά τον πρόσφατο 12ήμερο αεροπορικό πόλεμο, κατά τον οποίο η Τεχεράνη και οι σύμμαχοί της υπέστησαν σοβαρά πλήγματα. Μια ενδεχόμενη πτώση του καθεστώτος θα συνιστούσε γεωπολιτικό σεισμό για τη Μόσχα, η οποία θα έχανε έναν κρίσιμο σύμμαχο στη Μέση Ανατολή.
Φόβος χάους στα κράτη του Κόλπου
Για τις χώρες του Κόλπου, το μεγαλύτερο άγχος δεν είναι απαραίτητα η επιβίωση του ιρανικού καθεστώτος, αλλά η ανεξέλεγκτη αποσταθεροποίηση. Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Κατάρ έχουν επιδιώξει τα τελευταία χρόνια αποκλιμάκωση με την Τεχεράνη ακριβώς για να αποφύγουν ένα σενάριο έκρηξης. Η απουσία ενιαίας ηγεσίας στις διαδηλώσεις και η διαφορετική κοινωνική προέλευση των συμμετεχόντων εντείνουν τον φόβο μιας μετάβασης στο άγνωστο.
Θα αντέξει το καθεστώς;
Παρά τη βαθιά αποδυνάμωση, το κράτος διατηρεί ισχυρό μηχανισμό καταστολής και μεγάλο οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων. Το κρίσιμο στήριγμα παραμένουν τα σώματα ασφαλείας και οι Φρουροί της Επανάστασης. Αναλυτές θεωρούν πιθανό ότι το καθεστώς δύσκολα θα επιβιώσει με την παρούσα μορφή του ως το τέλος του 2026, αλλά εκτιμούν ότι η αλλαγή θα έρθει περισσότερο από εσωτερική ανακατάταξη ή πραξικόπημα, παρά από μια καθαρή λαϊκή επανάσταση. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν επιχειρεί να χαμηλώσει τους τόνους μιλώντας για «διάλογο», αλλά στους δρόμους κυριαρχεί δυσπιστία. Την ίδια στιγμή, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ σκληραίνει τη στάση του, αφήνοντας ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο θανατικών ποινών.
Ο μύθος της «σταθερότητας» και το μάθημα της Συρίας
Ένα επιχείρημα επανέρχεται διαρκώς στη διεθνή συζήτηση: οι αυταρχικοί ηγέτες ίσως είναι αντιδημοκρατικοί, αλλά τουλάχιστον προσφέρουν «σταθερότητα». Η συριακή τραγωδία έδειξε πόσο εύθραυστο είναι αυτό το δίλημμα. Η φαινομενική σταθερότητα συχνά αγοράζεται με φυλακίσεις, βασανιστήρια, οικονομική κατάρρευση και εξαγωγή κρίσεων προς τα έξω. Το ιρανικό καθεστώς έχει επενδύσει επί δεκαετίες σε αυτήν ακριβώς τη λογική: προτεραιότητα είναι η επιβίωση της εξουσίας, όχι η ευημερία της κοινωνίας.
Η μεγάλη εικόνα στο εσωτερικό: κοσμική κοινωνία και θεοκρατικό κράτος
Στο εσωτερικό του Ιράν συντελείται ένα βαθύ χάσμα. Η κοινωνία –κυρίως στις μεγάλες πόλεις– έχει ήδη μετακινηθεί μακριά από την αυστηρή ιδεολογική πειθαρχία. Οι νέες γενιές δεν έχουν μνήμες από το 1979, το hijab χαλαρώνει στην πράξη και η «αστυνομία ηθών» έχει ουσιαστικά αποσυρθεί από τους δρόμους. Ωστόσο, αυτή η κοινωνική μετατόπιση δεν έχει μεταφραστεί θεσμικά: το σύνταγμα και η δομή εξουσίας παραμένουν άθικτα, με τον ανώτατο ηγέτη να ελέγχει στρατό, δικαιοσύνη και κρίσιμους μηχανισμούς ασφάλειας.
Ο καθοριστικός παίκτης: οι Φρουροί της Επανάστασης
Το κλειδί της «επόμενης ημέρας» βρίσκεται στα χέρια των Φρουρών της Επανάστασης. Πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από στρατιωτικό σώμα: ελέγχουν μεγάλα τμήματα της οικονομίας, των logistics, των λιμανιών, της ενέργειας και των κατασκευών. Οι κυρώσεις συχνά ενίσχυσαν το παρασύστημα που ελέγχουν, καθώς η επίσημη οικονομία συρρικνωνόταν. Έτσι, μια πτώση της θεοκρατίας δεν εγγυάται αυτόματα δημοκρατία· μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για μια σκληρή στρατοκρατική μετάβαση.
Τα πέντε σενάρια για την επόμενη μέρα στο Ιράν
1. Ελεγχόμενη μετάβαση χωρίς διάλυση του κράτους
Το πιο δύσκολο αλλά ίσως πιο επιθυμητό σενάριο θα ήταν μια ελεγχόμενη πολιτική μετάβαση που θα διατηρούσε λειτουργικούς τους βασικούς θεσμούς – διοίκηση, τράπεζες, ενεργειακό σύστημα, ασφάλεια – και θα άνοιγε τον δρόμο για νέα συνταγματική αρχιτεκτονική. Θα απαιτούσε όμως αξιόπιστη μεταβατική αρχή, πολιτική πλατφόρμα και σαφή οδικό χάρτη. Σήμερα όλα αυτά λείπουν.
2. Πραξικόπημα και ήπια στρατοκρατία
Το πιο ρεαλιστικό σενάριο, εάν το σύστημα ραγίσει εκ των έσω, είναι μια εσωτερική ανακατάταξη με πρωταγωνιστές τμήματα των Φρουρών ή του στρατού. Η θεοκρατική βιτρίνα μπορεί να υποχωρήσει, χωρίς όμως ουσιαστικές ελευθερίες. Θα προταχθεί η «σταθερότητα», η εθνική ασφάλεια και η άρση κυρώσεων για τη διάσωση της οικονομίας.
3. Ανακύκλωση ελίτ και μεταβατικό εσωτερικό σχήμα
Ένα τρίτο ενδεχόμενο είναι η ανάδειξη επιτροπής «σωτηρίας» από πρόσωπα του καθεστώτος με τεχνοκρατικό ή πραγματιστικό προφίλ. Μια τέτοια λύση θα επιχειρούσε διαπραγμάτευση με τη Δύση και αποσυμπίεση της κρίσης. Ωστόσο χωρίς κοινωνική νομιμοποίηση κινδυνεύει να εκληφθεί ως απλό «λίφτινγκ» του συστήματος.
4. Συνέχιση καταστολής και επιστροφή στον φαύλο κύκλο
Ένα τέταρτο σενάριο είναι η επικράτηση της ωμής δύναμης: ενίσχυση της καταστολής, κλείσιμο του διαδικτύου, μαζικές συλλήψεις και απορρόφηση της εξέγερσης όπως σε προηγούμενους κύκλους. Αυτό δεν λύνει όμως την κρίση νομιμοποίησης ούτε την οικονομική κατάρρευση· απλώς τη μεταθέτει.
5. Καθαρή επανάσταση και βαθιά ανατροπή
Το πιο ριζοσπαστικό σενάριο είναι μια καθαρή επανάσταση που θα ανατρέψει το σύστημα εξουσίας και θα οδηγήσει σε νέο πολιτικό πλαίσιο. Είναι το πιο αβέβαιο, καθώς προϋποθέτει οργάνωση, ενιαία ηγεσία και σαφή σχέδια για την επόμενη μέρα – στοιχεία που σήμερα λείπουν.
Ένα ανοιχτό ερώτημα
Το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Η κοινωνία δείχνει αποφασισμένη να διεκδικήσει περισσότερη ελευθερία και μια «κανονική ζωή» μακριά από θεοκρατικές και στρατοκρατικές επιβολές. Το ερώτημα είναι εάν αυτός ο ξεσηκωμός θα καταλήξει σε ακόμη έναν κύκλο καταστολής ή σε μια πραγματική ανατροπή. Σε κάθε περίπτωση, η έκβαση δεν θα αφορά μόνο τους Ιρανούς. Θα επηρεάσει τις αγορές ενέργειας, τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή, τις σχέσεις μεγάλων δυνάμεων και τη συζήτηση για τη «σταθερότητα» αυταρχικών καθεστώτων. Αν οι Ιρανοί το πετύχουν, δεν θα αλλάξουν μόνο τη χώρα τους – αλλά και τον κόσμο γύρω της.
