Πέθανε στις 12 Αυγούστου αρχιτέκτονας της οικονομικής μεταμόρφωσης της Κίνας και η κληρονομιά του
Υπήρξε ο άνθρωπος που ανέλαβε να μετατρέψει τη μεταμαοϊκή Κίνα σε οικονομική δύναμη παγκόσμιας κλίμακας. Ο Ζου Ρονγκτζί, πρωθυπουργός της Κίνας από το 1998 έως το 2003, συνδέθηκε όσο λίγοι με την επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων, την αναδιάρθρωση της κρατικής οικονομίας και, κυρίως, με την ένταξη της χώρας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου το 2001. Η πολιτική του δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκρηκτική ανάπτυξη των επόμενων δύο δεκαετιών. Παράλληλα, όμως, άφησε πίσω της ανισορροπίες που εξακολουθούν να βαραίνουν την κινεζική οικονομία.
Από την ιδεολογική εκκαθάριση στην κορυφή της εξουσίας
Η διαδρομή του Ζου δεν ήταν γραμμική. Ως ανερχόμενο στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας τη δεκαετία του 1950, βρέθηκε αντιμέτωπος με τις ιδεολογικές εκκαθαρίσεις της εποχής του Μάο Τσετούνγκ. Εκδιώχθηκε από το κόμμα και πέρασε περίπου δύο δεκαετίες στο πολιτικό περιθώριο.
Η επιστροφή του στην πολιτική σκηνή μετά τον θάνατο του Μάο το 1976 συνέπεσε με τη σταδιακή επικράτηση της γραμμής του Ντενγκ Σιαοπίνγκ και τη στροφή της Κίνας προς τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις.
Ο Ζου αναδείχθηκε γρήγορα σε έναν από τους σημαντικότερους τεχνοκράτες της νέας εποχής. Η θητεία του στη Σανγκάη τον έκανε γνωστό για την αποφασιστικότητα με την οποία αντιμετώπισε τα οικονομικά προβλήματα της πόλης και για την ικανότητά του να συνδυάζει τον κρατικό έλεγχο με μηχανισμούς της αγοράς.
Το 1991 ο Ντενγκ τον κάλεσε στο Πεκίνο. Η αποστολή ήταν σαφής: να ξαναμπεί η κινεζική οικονομία σε τροχιά μεταρρυθμίσεων.
Η μεταρρύθμιση μετά την Τιενανμέν
Η καταστολή των διαδηλώσεων στην πλατεία Τιενανμέν το 1989 είχε προκαλέσει σοβαρό πλήγμα στη μεταρρυθμιστική δυναμική. Για ένα διάστημα, το Πεκίνο αντιμετώπισε με μεγαλύτερη καχυποψία τις οικονομικές αλλαγές, φοβούμενο ότι η πολιτική φιλελευθεροποίηση θα μπορούσε να ακολουθήσει την οικονομική.
Ο Ζου κινήθηκε μέσα σε αυτά τα όρια, αλλά με εξαιρετικά επιθετική οικονομική ατζέντα.
Η αναδιάρθρωση των κρατικών επιχειρήσεων αποτέλεσε έναν από τους βασικούς πυλώνες της πολιτικής του. Χιλιάδες μικρότερες και ζημιογόνες κρατικές επιχειρήσεις ιδιωτικοποιήθηκαν ή έκλεισαν, ενώ το κράτος επιχείρησε να συγκεντρώσει τον έλεγχό του σε στρατηγικούς τομείς και μεγάλες επιχειρήσεις.
Το κόστος ήταν τεράστιο. Εκατομμύρια εργαζόμενοι έχασαν τις θέσεις τους και το παλιό σύστημα κοινωνικής προστασίας αποδυναμώθηκε. Για τον Ζου, όμως, η αλλαγή ήταν απαραίτητη προκειμένου η οικονομία να γίνει παραγωγικότερη και ανταγωνιστικότερη.
Η μεγάλη συμφωνία με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου
Το κορυφαίο επίτευγμα της περιόδου του ήταν η ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου τον Δεκέμβριο του 2001.
Οι διαπραγματεύσεις ήταν μακρές και εξαιρετικά δύσκολες. Το Πεκίνο αποδέχθηκε σημαντικές δεσμεύσεις για τη μείωση δασμών, το άνοιγμα αγορών και την προσαρμογή της οικονομίας στους κανόνες του διεθνούς εμπορίου.
Η στρατηγική ήταν σαφής: η Κίνα θα άνοιγε την οικονομία της προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση στις τεράστιες δυτικές αγορές.
Το αποτέλεσμα ξεπέρασε ακόμη και τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις.
Οι κινεζικές εξαγωγές αυξήθηκαν με εκρηκτικούς ρυθμούς. Η χώρα μετατράπηκε σε παγκόσμιο εργοστάσιο, προσελκύοντας τεράστιες ξένες επενδύσεις και ενσωματώνοντας εκατοντάδες εκατομμύρια εργαζομένους στις διεθνείς αλυσίδες παραγωγής.
Η Κίνα δεν έγινε απλώς μια μεγάλη εξαγωγική οικονομία. Έγινε ο βασικός βιομηχανικός ανταγωνιστής των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης.
Το τίμημα της εξαγωγικής επιτυχίας
Η επιτυχία είχε όμως και μια λιγότερο ορατή πλευρά.
Η Κίνα εξήγαγε πολύ περισσότερα από όσα εισήγαγε και συσσώρευσε τεράστια εμπορικά πλεονάσματα. Η περιορισμένη αύξηση των εισαγωγών δημιούργησε εντάσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες οικονομίες, οι οποίες θεωρούσαν ότι το κινεζικό μοντέλο βασιζόταν υπερβολικά στις εξαγωγές και στην ενίσχυση της παραγωγικής του βάσης.
Αυτές οι ανισορροπίες δεν εξαφανίστηκαν με το πέρασμα του χρόνου. Αντίθετα, αποτέλεσαν μία από τις ρίζες των εμπορικών συγκρούσεων που θα ακολουθούσαν, με αποκορύφωμα τον εμπορικό πόλεμο ΗΠΑ – Κίνας κατά την πρώτη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ.
Η δεύτερη πλευρά της κληρονομιάς του
Ο Ζου Ρονγκτζί δεν δημιούργησε μόνο μια εξαγωγική υπερδύναμη. Βοήθησε επίσης να διαμορφωθεί ένα οικονομικό μοντέλο που στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στις επενδύσεις, στις υποδομές, στην πίστωση και στην αγορά ακινήτων.
Η ανάπτυξη των επόμενων ετών τροφοδοτήθηκε από τη διαρκή επέκταση του δανεισμού. Οι τοπικές κυβερνήσεις απέκτησαν ισχυρά κίνητρα για να αξιοποιούν τη γη, να αναπτύσσουν κατασκευαστικά έργα και να στηρίζουν την οικονομική δραστηριότητα μέσω επενδύσεων.
Το μοντέλο αυτό λειτούργησε εντυπωσιακά για χρόνια. Δημιούργησε πόλεις, δρόμους, σιδηροδρόμους και εργοστάσια σε πρωτοφανή κλίμακα.
Παράλληλα, όμως, δημιούργησε έναν όγκο χρέους που σταδιακά έγινε δυσκολότερο να διαχειριστεί.
Η κρίση της αγοράς ακινήτων που ξέσπασε το 2021 αποκάλυψε μέρος αυτής της αδυναμίας. Η επιβράδυνση της οικοδομικής δραστηριότητας, τα προβλήματα μεγάλων κατασκευαστικών ομίλων και η πτώση των τιμών των ακινήτων έφεραν στην επιφάνεια τις υπερβολές ενός μοντέλου που είχε στηριχθεί επί χρόνια στην αδιάκοπη επέκταση.
Ο τεχνοκράτης που δημιούργησε σχολή
Ίσως η πιο σημαντική κληρονομιά του Ζου, ωστόσο, να μην βρίσκεται σε έναν συγκεκριμένο οικονομικό δείκτη.
Βρίσκεται στους ανθρώπους.
Ο Ζου υπήρξε από τους βασικούς εκπροσώπους μιας γενιάς τεχνοκρατών που αντιμετώπισαν την οικονομία με όρους αποτελεσματικότητας, παραγωγικότητας και διεθνούς ανταγωνισμού. Εκπαίδευσε και ανέδειξε στελέχη που αργότερα κατέλαβαν κορυφαίες θέσεις στην κινεζική κρατική μηχανή.
Με αυτή την έννοια, συνέβαλε στην παγίωση ενός ιδιαίτερου κινεζικού μοντέλου: μιας οικονομίας που λειτουργεί με μηχανισμούς αγοράς και έντονο ιδιωτικό τομέα, αλλά κάτω από την αποφασιστική πολιτική και στρατηγική εποπτεία του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Από τον Ζου στην Κίνα του σήμερα
Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι η ίδια πολιτική που έκανε την Κίνα παγκόσμια οικονομική δύναμη δημιούργησε μέρος των προβλημάτων που αντιμετωπίζει σήμερα.
Η ένταξη στον ΠΟΕ έδωσε στη χώρα πρόσβαση στις δυτικές αγορές και επιτάχυνε την εκβιομηχάνιση. Η αναδιάρθρωση των κρατικών επιχειρήσεων αύξησε την αποδοτικότητα, αλλά προκάλεσε κοινωνικό κόστος. Η επενδυτική έκρηξη δημιούργησε υποδομές και πλούτο, αλλά ενίσχυσε την εξάρτηση από τον δανεισμό και την αγορά ακινήτων.
Και η εξαγωγική επιτυχία μετέτρεψε την Κίνα σε βιομηχανικό γίγαντα, αλλά ταυτόχρονα δημιούργησε εμπορικές και γεωπολιτικές αντιδράσεις που σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης με τη Δύση.
Ο Ζου Ρονγκτζί υπήρξε, τελικά, ο άνθρωπος της μεγάλης κινεζικής επιτάχυνσης. Δεν ήταν ο δημιουργός όλων των στοιχείων του μοντέλου, ούτε μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος για όλες τις σημερινές αδυναμίες του. Υπήρξε όμως ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονές του.
Η Κίνα που αναδύθηκε στις αρχές του 21ου αιώνα ήταν σε μεγάλο βαθμό η Κίνα που ο Ζου οραματίστηκε: ανοικτή στο παγκόσμιο εμπόριο, ανταγωνιστική, βιομηχανικά ισχυρή και βαθιά συνδεδεμένη με τη διεθνή οικονομία.
Το ερώτημα σήμερα είναι αν το μοντέλο που δημιούργησε μπορεί να μετασχηματιστεί χωρίς να χάσει τα πλεονεκτήματά του. Και αν η Κίνα μπορεί να περάσει από την εποχή της φθηνής παραγωγής, των εξαγωγών και της οικοδομικής έκρηξης σε ένα νέο οικονομικό μοντέλο, χωρίς να πληρώσει βαρύτερο τίμημα για τις ανισορροπίες του παρελθόντος.
Ο Ζου Ρονγκτζί έφυγε από τη ζωή στις 12 Αυγούστου. Η σκιά του, όμως, παραμένει πάνω από την οικονομία της χώρας. Γιατί πολλές από τις μεγάλες επιτυχίες της Κίνας του 21ου αιώνα ξεκίνησαν από τις αποφάσεις που πήρε εκείνος τη δεκαετία του 1990.
