Το καλοκαίρι του 1966, ένας Αμερικανός καθηγητής αστρονομίας εμφανίστηκε στο BBC και υποστήριξε κάτι που έμοιαζε σχεδόν απίστευτο: το Stonehenge δεν ήταν μόνο ένας ιερός προϊστορικός χώρος, αλλά ένας πολύπλοκος μηχανισμός παρακολούθησης του Ήλιου και της Σελήνης, με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούσαν να προβλέπουν τις εκλείψεις.
Σήμερα, η θεωρία του θεωρείται ξεπερασμένη, όμως η έρευνά του άλλαξε για δεκαετίες τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος έβλεπε το μυστηριώδες μνημείο.
Ο καθηγητής που είδε έναν «υπολογιστή» στους λίθους
Ο Τζέραλντ Χόκινς, καθηγητής αστρονομίας στη Βοστώνη, είχε επισκεφθεί το Stonehenge το 1961. Αυτό που τον εντυπωσίασε δεν ήταν μόνο οι τεράστιοι λίθοι, αλλά ο τρόπος με τον οποίο οι κατασκευές του μνημείου έμοιαζαν να κατευθύνουν το βλέμμα προς συγκεκριμένα σημεία του ορίζοντα.
Παρατηρώντας το μνημείο την ώρα της ανατολής, ο Χόκινς διαπίστωσε ότι τα πέτρινα τόξα δημιουργούσαν συγκεκριμένες οπτικές γραμμές. Επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες με λεπτομερή διαγράμματα και άρχισε να εξετάζει τις θέσεις των λίθων, των οπών, των αναχωμάτων και των υπόλοιπων στοιχείων του Stonehenge.
Το σημαντικότερο εργαλείο του ήταν κάτι που εκείνη την εποχή βρισκόταν στην αιχμή της τεχνολογίας: ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής IBM.
Στο Harvard-Smithsonian Observatory, ο Χόκινς και η ομάδα του χρησιμοποίησαν τον υπολογιστή για να υπολογίσουν τις θέσεις του Ήλιου και της Σελήνης όπως θα φαίνονταν από το Stonehenge πριν από χιλιάδες χρόνια.
Οι 56 οπές και το μυστήριο των εκλείψεων
Τα αποτελέσματα ήταν, σύμφωνα με τον Χόκινς, εντυπωσιακά. Πολλές από τις ευθυγραμμίσεις του μνημείου φαίνεται να αντιστοιχούσαν σε θέσεις ανατολής και δύσης του Ήλιου και της Σελήνης.
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στις 56 οπές που βρίσκονται στον εξωτερικό κύκλο του Stonehenge. Ο αριθμός αυτός, υποστήριζε, μπορούσε να ενταχθεί σε ένα σύστημα παρακολούθησης των κινήσεων της Σελήνης.
Στη συνέντευξή του στο πρόγραμμα Chronicle του BBC τον Αύγουστο του 1966, ο Χόκινς εξήγησε ότι οι οπές θα μπορούσαν να λειτουργούν ως ένα απλό σύστημα καταμέτρησης, επιτρέποντας στους ανθρώπους του Stonehenge να παρακολουθούν τον σεληνιακό κύκλο και να προβλέπουν εκλείψεις.
Για τον ίδιο, η λειτουργία αυτή είχε άμεση σχέση με τη θρησκεία. Οι εκλείψεις θα πρέπει να προκαλούσαν έντονα συναισθήματα στους προϊστορικούς ανθρώπους, καθώς το φως της Σελήνης εξαφανιζόταν και το φεγγάρι μπορούσε να αποκτήσει βαθύ κόκκινο χρώμα.
Από ναός σε προϊστορικό αστεροσκοπείο
Η θεωρία παρουσιάστηκε αναλυτικά στο βιβλίο του Stonehenge Decoded, που κυκλοφόρησε το 1965 και γνώρισε μεγάλη επιτυχία.
Ο Χόκινς πήγε την ήδη γνωστή σύνδεση του Stonehenge με το ηλιοστάσιο ένα βήμα παραπέρα. Το μνημείο, υποστήριζε, ήταν ταυτόχρονα θρησκευτικός χώρος και ένα είδος αστρονομικού παρατηρητηρίου.
Οι θέσεις του Ήλιου κατά το θερινό και το χειμερινό ηλιοστάσιο μπορούσαν να παρατηρηθούν με σχετικά απλό τρόπο. Η Σελήνη, όμως, ήταν πολύ πιο δύσκολη υπόθεση, καθώς η φαινόμενη κίνησή της στον ουρανό είναι πολύ πιο σύνθετη.
Ακριβώς αυτή η πολυπλοκότητα έκανε, σύμφωνα με τον Χόκινς, τις σεληνιακές ευθυγραμμίσεις του Stonehenge ιδιαίτερα σημαντικές.
Η ιδέα ενός «λίθινου υπολογιστή» ήταν εντυπωσιακή και είχε μεγάλη απήχηση. Για αρκετές δεκαετίες επηρέασε τη δημόσια εικόνα του Stonehenge και έδωσε νέα διάσταση στη συζήτηση για τις γνώσεις αστρονομίας των προϊστορικών κοινωνιών της Βρετανίας.
Οι πρώτες αμφιβολίες για τη θεωρία
Η υπόθεση, ωστόσο, δεν έμεινε χωρίς αντιδράσεις. Ήδη από τη δεκαετία του 1960 αρχαιολόγοι επισήμαιναν ότι ορισμένα από τα στοιχεία στα οποία στηριζόταν η θεωρία του Χόκινς μπορούσαν να έχουν διαφορετική εξήγηση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν τρεις από τις 56 οπές. Υπήρχαν ενδείξεις ότι θα μπορούσαν να συνδέονται με παλαιότερη ανάπτυξη δέντρων και όχι με έναν προσεκτικά σχεδιασμένο μηχανισμό πρόβλεψης εκλείψεων.
Η βασική ένσταση αφορούσε τη μεθοδολογία: το γεγονός ότι ορισμένες ευθυγραμμίσεις αντιστοιχούν σε αστρονομικά φαινόμενα δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ολόκληρο το μνημείο σχεδιάστηκε ως όργανο ακριβούς πρόβλεψης.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για το Stonehenge
Οι αρχαιολογικές έρευνες των τελευταίων δεκαετιών έχουν αλλάξει σημαντικά την εικόνα.
Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Μάικλ Πάρκερ Πίρσον, το Stonehenge κατασκευάστηκε σε πολλές διαφορετικές φάσεις, σε μια περίοδο που ξεπερνά τα 1.500 χρόνια. Η εικόνα ενός ενιαίου, προσεκτικά σχεδιασμένου «υπολογιστή» που κατασκευάστηκε εξαρχής για έναν συγκεκριμένο αστρονομικό σκοπό δεν ανταποκρίνεται πλέον στα αρχαιολογικά δεδομένα.
Παράλληλα, οι προσανατολισμοί του μνημείου προς το θερινό και το χειμερινό ηλιοστάσιο δεν είναι αρκετά ακριβείς ώστε να παραπέμπουν σε επιστημονικό όργανο μέτρησης του χρόνου.
Η σημερινή ερμηνεία δίνει μεγαλύτερο βάρος στη συμβολική και τελετουργική σημασία των ηλιακών και σεληνιακών κινήσεων. Το Stonehenge φαίνεται πως συνδεόταν στενά με τον ουρανό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι λειτουργούσε ως «μηχανή» πρόβλεψης εκλείψεων με την έννοια που έδωσε στον όρο ο Χόκινς.
Η θεωρία μπορεί να πέθανε, το ερώτημα παραμένει
Η θεωρία του Χόκινς για το «Stonehenge Decoded» έχει σήμερα εγκαταλειφθεί σε μεγάλο βαθμό από την αρχαιολογία. Ωστόσο, η βασική του παρατήρηση παραμένει σημαντική: οι άνθρωποι που κατασκεύασαν το Stonehenge είχαν παρατηρήσει συστηματικά τον ουρανό και είχαν ενσωματώσει ορισμένες από τις κινήσεις των ουράνιων σωμάτων στον σχεδιασμό του μνημείου.
Υπάρχουν, μάλιστα, στοιχεία ότι οι κάτοικοι της Βρετανίας παρακολουθούσαν και πιθανότατα προέβλεπαν σεληνιακές εκλείψεις ήδη από περίπου το 1000 π.Χ. Αυτό όμως τοποθετείται 1.500 έως 2.000 χρόνια μετά την ακμή του Stonehenge.
Έτσι, το πραγματικό μυστήριο δεν είναι πλέον αν το Stonehenge ήταν ένας προϊστορικός υπολογιστής. Είναι το πώς μια κοινωνία χωρίς γραπτή επιστήμη, σύγχρονα όργανα ή μαθηματική τεχνολογία κατόρθωσε να παρατηρήσει τόσο προσεκτικά τον ουρανό και να μετατρέψει αυτές τις παρατηρήσεις σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά μνημεία της προϊστορικής Ευρώπης.
