Οι δικονομικές εγγυήσεις είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής συνθήκη. Η δεσμευτική μεταβλητή έγκειται στο αν η «πρόδηλη» αβασιμότητα διαβαστεί στενά, οπότε ο μηχανισμός θα είναι αλυσιτελής.
Της Μαρίας Σιρέτη*
Με τον όρο στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της δημόσιας συμμετοχής, ευρύτερα γνωστές με το ακρωνύμιο «SLAPP» (Strategic Lawsuits Against Public Participation), το οποίο υιοθετήθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’80 από τους Καθηγητές του Πανεπιστημίου του Ντένβερ, George W. Pring (καθηγητή Νομικής) και Penelope Canan (Κοινωνιολόγο), νοούνται οι αγωγές που ασκούνται κατά κανόνα από ισχυρές οντότητες, από φυσικά πρόσωπα, ομάδες συμφερόντων που ασκούν πίεση, εταιρίες, πολιτικούς και κρατικά όργανα, σε μια προσπάθεια φίμωσης του δημοσίου λόγου -ιδίως κατά των ασκούντων ερευνητική δημοσιογραφία- για θέματα κατά κανόνα ύψιστου δημόσιου ενδιαφέροντος ή και συμφέροντος.
ΕύρεσηΝομικών Συμβούλων Και Υπηρεσιών
Tο νόημα του slapp είναι ότι η αγωγή δεν ασκείται για να κερδηθεί αλλά για να εκφοβίσει με συνέπεια την εξόντωση του εναγομένου σ ’ένα πλαίσιο δικονομικής πολυμέρειας που αναπτύσσεται από τον ενάγοντα μέσω τακτικών, ιδίως όσον αφορά την επιλογή δικαιοδοσίας, την προσφυγή σε πολλαπλές έννομες τάξεις, την έγερση δυσανάλογων, υπερβολικών ή αβάσιμων αξιώσεων, τη χρήση παρελκυστικών πολλαπλών ταυτόχρονων διαδικασιών οι οποίες επιφέρουν δυσανάλογο κόστος για τον εναγόμενο και κατά συνέπεια ηθική και οικονομική εξουθένωση αυτού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα slapp είναι η άσκηση πολλών αγωγών του ίδιου ενάγοντος κατά του ίδιου εναγομένου, ακόμη και για το ίδιο δημοσίευμα ιδίως σε περιπτώσεις δημοσίευσης στο διαδίκτυο, με στόχο, όχι να γίνει δεκτή στην ουσία της η αγωγή, αλλά να αμβλυνθεί η υπεράσπιση του εναγομένου¹.
Ο Richard Perle (2003), πρώην αξιωματούχος του Πενταγώνου, απείλησε να μηνύσει τον Seymour Hersh στην Αγγλία και όχι στις Ηνωμένες Πολιτείες για το ρεπορτάζ του στο New Yorker με τίτλο «Lunch With the Chairman». Επέλεξε τη Βρετανία επειδή εκεί οι νόμοι περί δυσφήμισης ευνοούν πολύ περισσότερο τον ενάγοντα, χωρίς καν να απαιτείται από αυτόν να αποδείξει ότι οι ισχυρισμοί ήταν ψευδείς. Οι απειλές ωστόσο παρέμειναν ρητορικές. Αργότερα μείωσε τις απαιτήσεις του σε αίτημα διόρθωσης και δημοσίευσε έγγραφα για να υποστηρίξει ότι το ρεπορτάζ ήταν ανακριβές. Η υπόθεση θεωρήθηκε χαρακτηριστικό παράδειγμα «forum shopping» (επιλογή της πιο ευνοϊκής δικαιοδοσίας) με σκοπό τον εκφοβισμό δημοσιογράφου.
Η αντιμετώπιση των αγωγών SLAPP αποτελεί υλοποίηση της υποχρέωσης των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης, που απορρέει από την ΕΣΔΑ, να διασφαλίσουν ένα ασφαλές και ευνοϊκό περιβάλλον για τη συμμετοχή στο δημόσιο διάλογο ως βασικό χαρακτηριστικό δημοκρατικής κοινωνίας η οποία σέβεται το κράτος δικαίου και το δικαίωμα στην έκφραση. Η σημαντικότερη εξέλιξη σε σχέση με την αντί-Slapp νομοθεσία στον ευρωπαϊκό χώρο αποτελεί, ασφαλώς, η Οδηγία 2024/1069 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Απριλίου 2024, «για την προστασία των προσώπων που προβαίνουν σε ενέργειες συμμετοχής του κοινού από προδήλως αβάσιμες αγωγές ή καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες («στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού»)», γνωστή και ως Οδηγία αντί-Slapp. Ήδη υπάρχουν άλλα δύο εργαλεία όσον αφορά στις αγωγές Slapp, η Σύσταση (ΕΕ) 2022/758 της 27ης Απριλίου 2022 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η Σύσταση (2024) της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η Οδηγία μεταφέρθηκε εκπρόθεσμα στο εθνικό δίκαιο (Ν.5326/2026) καθώς η καταληκτική ημερομηνία για τη θέση σε ισχύ ήταν η 7η Μαΐου 2026.
ΕύρεσηΝομικών Συμβούλων Και Υπηρεσιών
Οι εισαχθείσες νομοθετικές προβλέψεις -ως δικονομικές εγγυήσεις καταρχήν-περιλαμβάνουν μία δέσμη μέτρων όπως η απόρριψη μιας αγωγής ως προδήλως απαράδεκτης η αβάσιμης σε πρώιμο στάδιο (αρ.5), η αναγνώριση μιας αγωγής ως καταχρηστικής (αρ. 6), η αντιστροφή του βάρους απόδειξης (αρ. 7), η επιβολή κυρώσεων έναντι καταχρηστικών δικαστικών διαδικασιών και η πρόβλεψη κάλυψης δικαστικών εξόδων (αρ.9) και κινούνται -κατ’ αρχήν- προς τη σωστή κατεύθυνση με επέκταση της εφαρμογής από τις διασυνοριακές και στις αμιγώς εσωτερικές υποθέσεις.
Ειδικότερα, η αντί-Slapp νομοθεσία δίνει στον εναγόμενο τη δυνατότητα να καταθέσει στο δικαστήριο αίτημα για απευθείας απόρριψη της αγωγής (early dismissal), ως προδήλως απαράδεκτης ή αβάσιμης με την αιτιολογία ότι η ένδικη υπόθεση αφορά στην προστασία της ελεύθερης έκφρασης σε σχέση με ζήτημα δημοσίου ενδιαφέροντος. Τότε, ο ενάγων φέρει το βάρος να αποδείξει ότι η αγωγή του έχει σοβαρές πιθανότητες τελεσφόρησης και, εάν δεν καταφέρει να ανταποκριθεί στο βάρος αυτό, η αγωγή απορρίπτεται ήδη στο αρχικό αυτό στάδιο της δίκης, ενώ μάλιστα ενδέχεται να επιβληθεί σε βάρος του ενάγοντος και χρηματική ποινή για την άσκηση της αγωγής. Ωστόσο οι όροι «προδήλως αβάσιμη και προδήλως απαράδεκτη» γεννούν ένα ζήτημα ερμηνείας που η νομολογία θα κληθεί να επιλύσει.
Κριτική ασκείται επίσης στην προθεσμία των 30 ημερών (αρ. 5 παρ.1 )που προβλέπεται για την υποβολή σχετικού αιτήματος από τον εναγόμενο, καθώς θεωρείται περιορισμένη για την προετοιμασία της άμυνας του. Ενστάσεις προκαλεί επίσης το γεγονός ότι η υποχρέωση του ενάγοντος να αποδείξει τη βασιμότητα της αγωγής του φαίνεται να ενισχύεται κυρίως στο στάδιο της πρώιμης απόρριψης και όχι κατ’ ανάγκην σε όλο το φάσμα της δίκης.
Παράλληλα, η εξαίρεση υποθέσεων που αφορούν την ευθύνη οργάνων του Δημοσίου για πράξεις ή παραλείψεις κατά την άσκηση κρατικής εξουσίας δημιουργεί ερωτήματα, καθώς θα μπορούσε να περιορίσει την προστασία σε περιπτώσεις δημόσιας κριτικής προς κρατικές υπηρεσίες ή φορείς.
Ως προς τον προβληματισμό περί καταχρηστικότητας δεν είναι σαφές αν η αγωγή slapp είναι απαραίτητο να έχει οπωσδήποτε καταχρηστικό χαρακτήρα. Στην κρίση του ΕΔΔΑ κρίσιμη ήταν η έννοια της ασσυμετρίας δυνάμεων μεταξύ ενάγοντος και εναγομένου και όχι η καταχρηστικότητα. Από το γράμμα του νόμου προκύπτει ότι η πρώιμη απόρριψη (άρθρο 5) δεν απαιτεί καταχρηστικότητα γιατί αρκεί το προδήλως απαράδεκτο ή αβάσιμο. Η αναγνώριση της καταχρηστικότητας του άρθρου 6 αυτή είναι που ξεκλειδώνει τις κυρώσεις του άρθρου 9, ήτοι πλήρη δικαστικά έξοδα με εύλογη αμοιβή δικηγόρου, δημοσίευση της απόφασης σε δύο πανελλαδικές εφημερίδες με δαπάνη του ηττηθέντος ενάγοντος και χρηματική ποινή (αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν αιτήματος) 1% επί του αιτήματος της αγωγής. Αφού μόνο η αναγνώριση καταχρηστικότητας ενεργοποιεί τις ουσιαστικές κυρώσεις, ενώ η απλή πρώιμη απόρριψη δεν την προϋποθέτει, δημιουργείται ένα δίκτυ προστασίας δύο ταχυτήτων: πολλές SLAPP αγωγές μπορεί να απορριφθούν χωρίς ποτέ αναφανεί η απαξία της συμπεριφοράς του ενάγοντος. Συνεπώς η υπαγωγή της περίπτωσης των Slapps αγωγών στην κατηγορία της καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος είναι αυτή που ενεργοποιεί την εφαρμογή των κυρώσεων.
Στον ποινικό άξονα, το πεδίο της νομολογίας στις υποθέσεις δυσφήμησης πρόκειται άμεσα να αλλάξει, λόγω της κατάργησης με το Ν 5090/2024 του αδικήματος της απλής δυσφήμησης (άρθρο 362 ΠΚ) και συνακόλουθα του άρθρου 367 ΠΚ το οποίο προέβλεπε λόγο άρσης του αδίκου των προβλεπόμενων στα άρθρα 361 επ. αδικημάτων και το οποίο «επακολούθως καταργείται μην φέρον δικαιοπολιτικό έρεισμα…». Η κατάργηση του άρθ. 367 ΠΚ οπωσδήποτε εμποδίζει την επίκληση της διατάξεως, καθ’ εαυτήν, ως ειδικού λόγου άρσης του αδίκου, αλλά και ως ενστάσεως σε επίπεδο Αστικού Δικαίου².
Η νομολογία εδεχομένως αργήσει να αποφανθεί αν η anti-SLAPP νομοθεσία παρέχει απλώς δικονομική προστασία ως προϊόν αποτελεσματικής νομικής κινητοποίησης ή διασφαλίζει επαρκώς ουσιαστική νομική προστασία για την ελευθερία του λόγου και τον έλεγχο της εξουσίας. Οι δικονομικές εγγυήσεις είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής συνθήκη. Η δεσμευτική μεταβλητή έγκειται στο αν η «πρόδηλη» αβασιμότητα διαβαστεί στενά, οπότε ο μηχανισμός θα είναι αλυσιτελής. Θα φανεί, πάντως, μετρήσιμα: το άρθρο 17 του Νόμου υποχρεώνει το Υπουργείο Δικαιοσύνης να δημοσιεύει ετησίως πόσες αγωγές υποβλήθηκαν και πόσες έγιναν απορρίφθηκαν ακόμα και σε πρώιμο στάδιο. Τα πρώτα στοιχεία ίσως να είναι ο καλύτερος δείκτης.
ΑγοράΒιβλίων Φιλοσοφίας
1. X. Βρεττού, «Σύμπραξη» νομολογίας και κανόνων δικαίου για την αποτελεσματική προστασία της ελευθερίας της έκφρασης. Το φαινόμενο SLAPP, σε: Συλλογικό Έργο, Σύ καί δικαστής άριστος, 2022, σ. 251, sakkoulas – online)
2. Καραμπατζός Α., Βρεττού Χρ. «Αποτελεσματική έννομη προστασία της ελευθεροτυπίας δύο επιπέδων: η αντι-Slapp άμυνα και η ένσταση του δικαιολογημένου ενδιαφέροντος»
* Μαρία Σιρέτη, Δικηγόρος
(Αναδημοσίευση από το dikastiko)