Δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Γιάννης Κυριακίδης εξακολουθεί να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας της Θεσσαλονίκης. Με τρεις φωτογραφικές μηχανές περασμένες στον λαιμό και τη χαρακτηριστική σκάλα του, από την οποία αναζητούσε τις λήψεις από ψηλά, ο εμβληματικός φωτορεπόρτερ κατέγραψε επί περισσότερες από επτά δεκαετίες πρόσωπα, γεγονότα και στιγμές που σημάδεψαν την πόλη και την Ελλάδα. Τώρα, το πολύτιμο φωτογραφικό αρχείο του επιστρέφει στην αγαπημένη του Καλαμαριά, όπου θα διασωθεί, ψηφιοποιηθεί και θα γίνει προσβάσιμο στις επόμενες γενιές.
Ένα αρχείο που χωρά μια ολόκληρη εποχή
Η μεταφορά του φωτογραφικού αρχείου του Γιάννη Κυριακίδη στον Δήμο Καλαμαριάς ολοκληρώθηκε πριν από λίγες ημέρες. Το αρχείο θα φυλάσσεται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, ανοίγοντας τον δρόμο για τη συστηματική καταγραφή, τεκμηρίωση, συντήρηση και ψηφιοποίησή του.
Η κόρη του φωτογράφου, Αθηνά Κυριακίδου, μιλώντας στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, περιγράφει το μέγεθος της παρακαταθήκης που αφήνει πίσω του ο πατέρας της.
«Έφτασαν στον δικό μου χώρο τα 400 πρώτα κιβώτια. Το δωμάτιο που τα πρωτοφιλοξένησε είναι 25 τ.μ. με 3,5 μέτρα ύψος και τα κιβώτια το γέμισαν στα 2 μέτρα», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Η σύζυγος του Γιάννη Κυριακίδη, Χρύσα Κυριακίδου, είχε ξεκινήσει ήδη από το 1970 τη διάσωση, την αρχειοθέτηση και τη διαλογή του υλικού.
Για την οικογένεια, όπως είναι φυσικό, το αρχείο αποτελεί ένα μεγάλο κομμάτι της κοινής τους ζωής. Η απόφαση να παραχωρηθεί στον Δήμο Καλαμαριάς δεν ήταν εύκολη, αλλά η οικογένεια θεωρεί ότι έτσι εξασφαλίζεται πως το έργο του θα παραμείνει στη Θεσσαλονίκη και θα βρει τον χώρο που του αξίζει.
Η Θεσσαλονίκη που φωτογράφισε ο Κυριακίδης
Ο Γιάννης Κυριακίδης γεννήθηκε στην Καλαμαριά από Πόντιους πρόσφυγες γονείς και έζησε στη Θεσσαλονίκη μέχρι το τέλος της ζωής του.
Για περισσότερα από 70 χρόνια, η φωτογραφική του μηχανή κατέγραφε σχεδόν τα πάντα. Πολιτικούς, καλλιτέχνες, εργαζόμενους, κοινωνικά γεγονότα, επίσημες εκδηλώσεις, ιστορικές στιγμές, αλλά και την καθημερινότητα μιας πόλης που άλλαζε διαρκώς.
Όπως έλεγε ο ίδιος, φωτογράφισε «τη γέννηση και τον θάνατο, τις φεγγαρόστρατες του Θερμαϊκού», πολιτικούς αρχηγούς και καλλιτέχνες, ιστορικές διοργανώσεις στη Θεσσαλονίκη και στην Ελλάδα, αλλά και γεγονότα στις πέντε ηπείρους.
Η κόρη του υπογραμμίζει ότι το πραγματικό μέγεθος αυτού του έργου γίνεται αντιληπτό μόνο όταν κάποιος έρθει αντιμέτωπος με το ίδιο το αρχείο. Ένας φάκελος που ανοίγει για ένα συγκεκριμένο γεγονός μπορεί να περιέχει δεκάδες ή και εκατοντάδες αρνητικά από την ίδια στιγμή.
Η παλιά παραλία, η μεγάλη του αγάπη
Ανάμεσα στα χιλιάδες θέματα που φωτογράφισε, υπήρχε ένα σημείο της Θεσσαλονίκης που ξεχώριζε ιδιαίτερα για τον ίδιο: η παλιά παραλία.
Τα πρωινά της, τα φουρτουνιασμένα νερά, η ομίχλη, τα καραβάκια, τα φώτα και τα ηλιοβασιλέματα του Θερμαϊκού αποτέλεσαν επανειλημμένα αντικείμενο του φακού του.
Η σχέση του με την πόλη ήταν βαθιά προσωπική. Η θέα από το σπίτι της οικογένειας προς τον Θερμαϊκό ήταν ίδια με εκείνη που αποτύπωνε ξανά και ξανά μέσα από τον φακό του.
«Η παλιά παραλία! Ήταν το πιο αγαπημένο του αντικείμενο φωτογράφισης», θυμάται η κόρη του.
Η θρυλική σκάλα του φωτορεπόρτερ
Η σκάλα του Γιάννη Κυριακίδη έχει γίνει σχεδόν συνώνυμη με την εικόνα του στους δρόμους της Θεσσαλονίκης.
Στο αρχείο που δωρίστηκε στον Δήμο Καλαμαριάς βρίσκεται η τελευταία σκάλα που χρησιμοποίησε. Είχαν προηγηθεί και άλλες, οι οποίες με τα χρόνια χάλασαν, χάθηκαν ή απλώς ξεχάστηκαν.
Ο ίδιος είχε αρχίσει να χρησιμοποιεί σκάλα στις φωτογραφίσεις του τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1960.
Η Αθηνά Κυριακίδου εξηγεί ότι η σκάλα δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο της δουλειάς του, αλλά μέρος της ίδιας της φωτογραφικής του ματιάς. Ο Κυριακίδης προτιμούσε να βλέπει το σύνολο και όχι μόνο τη λεπτομέρεια.
Γι’ αυτό και δεν δίσταζε να αναζητήσει την καλύτερη γωνία από μια σκάλα, έναν γερανό ή ακόμη και ένα ελικόπτερο.
Η φωτογραφία από τα 13 και η κληρονομιά στην κόρη του
Η σχέση της Αθηνάς Κυριακίδου με τη φωτογραφία ξεκίνησε σε ηλικία μόλις 13 ετών, όταν ο πατέρας της τής χάρισε την πρώτη της φωτογραφική μηχανή.
Έκτοτε δεν σταμάτησε να φωτογραφίζει.
«Θέλοντας και μη, με ενέπνευσε να συνεχίσω στα βήματά του, με την ίδια επιμονή, εργατικότητα και άποψη για τους ανθρώπους και τη ζωή», αναφέρει.
Ο πατέρας της είχε μια ιδιαίτερη αντίληψη για την ισότητα των ανθρώπων. «Όλοι οι άνθρωποι είναι το ίδιο, βασιλιάδες, πολιτικοί, καλλιτέχνες, εργάτες», έλεγε.
Η ίδια θυμάται και μια ακόμη χαρακτηριστική συμβουλή του: «Να κάνω ταμείο κάθε βράδυ».
Η φωτογραφική ματιά, όπως φαίνεται, πέρασε και στην επόμενη γενιά. Όταν χρειάστηκε να ανέβει σε γερανό ύψους επτά μέτρων για φωτογράφιση εργοστασίου, δεν το σκέφτηκε δεύτερη φορά.
Οι μυρωδιές του φωτογραφείου και τα «φιλμ-ντολμαδάκια»
Πέρα από τη δημόσια εικόνα του φωτορεπόρτερ, η κόρη του θυμάται τον πατέρα της μέσα από τις οικογενειακές στιγμές.
Τον θυμάται να επιστρέφει κουρασμένος από τη δουλειά, σιωπηλός, έχοντας ακόμη πάνω του τη μυρωδιά από το πούρο και το υποσουλφίτ. Μόλις έκλεινε πίσω του την πόρτα του σπιτιού, άφηνε έξω από αυτό τον κόσμο του φωτορεπορτάζ.
Μια από τις πιο τρυφερές αναμνήσεις της αφορά τα φιλμ.
Όταν εκείνη και η αδελφή της ήταν μικρές, έβγαζαν τα φιλμ από τα κουτιά και τα περιτυλίγματά τους και στη συνέχεια ξαναγέμιζαν τα κουτιά με τα φόιλ και τις οδηγίες. Στο παιδικό τους παιχνίδι, τα «φιλμ» γίνονταν «ντολμαδάκια» που θα έπαιρνε μαζί του ο πατέρας τους στη δουλειά.
Τα «μάτια του κόσμου» και η φωτογραφία που τον περιγράφει
Από το οικογενειακό άλμπουμ, η Αθηνά Κυριακίδου ξεχωρίζει μια φωτογραφία που, όπως λέει, θα μπορούσε να συστήσει τον πατέρα της σε κάποιον που δεν τον γνώρισε.
Είναι μια παιδική φωτογραφία του μαζί με τα αδέλφια του. Ένα μικρό αγόρι με μεγάλα, σκούρα μάτια.
Ήταν αυτά τα μάτια που είχε προσέξει και ο δάσκαλός του στην Agfa, χαρακτηρίζοντάς τα «τα πιο όμορφα μάτια του κόσμου» και αναφερόμενος στη μοναδική ματιά του.
Μια ματιά που έμελλε να αποτυπώσει για δεκαετίες τη Θεσσαλονίκη και τους ανθρώπους της.
Η παρακαταθήκη μιας πόλης που χάθηκε
Η μεταφορά του αρχείου στον Δήμο Καλαμαριάς δεν αποτελεί το τέλος μιας διαδρομής αλλά την αρχή μιας νέας.
Η συστηματική απογραφή, αξιολόγηση, τεκμηρίωση και συντήρηση του υλικού θα επιτρέψει στο μέλλον την αξιοποίησή του από ερευνητές, ιστορικούς, δημοσιογράφους αλλά και απλούς πολίτες.
Μέσα στις χιλιάδες φωτογραφίες υπάρχουν δρόμοι και κτίρια της παλιάς Θεσσαλονίκης που σήμερα δεν υπάρχουν, πρόσωπα που έζησαν και άφησαν το αποτύπωμά τους στην πόλη, αλλά και γεγονότα για τα οποία το φωτογραφικό αρχείο του Κυριακίδη μπορεί να αποτελεί πλέον μοναδική μαρτυρία.
Για την κόρη του, ο πατέρας της δεν αποτύπωνε απλώς την πραγματικότητα. «Σκηνοθετούσε» την εικόνα με τέτοιο τρόπο ώστε να μεταφέρει το συναίσθημα και το νόημα που ο ίδιος έβλεπε σε κάθε γεγονός.
3.500 αρνητικά και μια έκδοση 700 σελίδων
Ήδη έχει ξεκινήσει η ψηφιοποίηση 3.500 αρνητικών, ενώ προετοιμάζεται μια μοναδική έκδοση περίπου 700 σελίδων, η οποία θα συγκεντρώνει μέρος αυτού του τεράστιου φωτογραφικού πλούτου.
Πρόκειται για ένα πρώτο βήμα ώστε ένα αρχείο που για δεκαετίες έμενε στην οικογένεια να ανοίξει πλέον προς την κοινωνία.
Ο Γιάννης Κυριακίδης μπορεί να έφυγε από τη ζωή πριν από δέκα χρόνια, όμως η ματιά του παραμένει ζωντανή. Στις φωτογραφίες του υπάρχει μια Θεσσαλονίκη που δεν υπάρχει πια, οι άνθρωποι μιας άλλης εποχής και οι στιγμές που διαμόρφωσαν την ιστορία της.
Και τώρα, το βλέμμα του επιστρέφει εκεί απ’ όπου ξεκίνησε: στην Καλαμαριά.
