Οι περιοχές στη Ζώνες Μίξης Δασών – Οικισμών χαρακτηρίζονται από υψηλό κίνδυνο έναρξης πυρκαγιάς αλλά και από μεγάλη πιθανότητα να υποστούν σοβαρές καταστροφές από πυρκαγιές. Η αυξημένη επικινδυνότητας οφείλεται στην ύπαρξη ανθρώπινων δραστηριοτήτων κοντά σε δασικά οικοσυστήματα (αναψυχή, εργασίες, κ.λπ.) που συνδυάζεται η ελλιπής υποδομή (δίκτυο δρόμων, πυροσβεστικοί κρουνοί κ.λπ.) και η έλλειψη γνώσης των ανθρώπων της πόλης σχετικά με τους κινδύνους αλλά και τον τρόπο αντίδρασης σε περίπτωση πυρκαγιάς. Οι λόγοι αυτοί, σε περιόδους ευνοϊκές για την έναρξη πυρκαγιάς, συμβάλλουν τα μέγιστα στη αύξηση της πιθανότητας εκδήλωσης πυρκαγιάς αλλά και στην πρόκληση μεγάλων καταστροφών.
Του Ιωάννη Μητσόπουλου*
Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών υπήρξε μεγάλη και γρήγορη ανάπτυξη των οικιστικών περιοχών γύρω από μεγαλουπόλεις, μέσα ή κοντά σε δασικές περιοχές σε όλο τον κόσμο. Οι πυρκαγιές που συμβαίνουν στη ζώνη μείξης δασών-κατοικιών είναι ίσως η σοβαρότερη απειλή για τις σύγχρονες αστικές κοινωνίες με δεδομένο ότι μπορεί να είναι εξαιρετικά καταστροφικές σκοτώνοντας ανθρώπους και καταστρέφοντας περιουσίες και υποδομές, όπως συνέβη στην Καλιφόρνια το 2003 και το 2018, στην Ελλάδα το 2007,το 2018 και το 2024, στην Αυστραλία το 2008, στη Ρωσία το 2010 και στην Πορτογαλία το 2017. Στη χώρα μας το 2007 και το 2018 έχασαν τη ζωή τους 178 άνθρωποι ως επί το πλείστον πολίτες και υπέστησαν ζημιές ή καταστράφηκαν ολοσχερώς πάνω από 6.000 σπίτια. Το φαινόμενο άρχισε να εμφανίζεται παγκοσμίως από τη δεκαετία του 1960 σε μέρη όπως η Καλιφόρνια, αλλά από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 αναδείχθηκε σταδιακά σαν ένα ξεχωριστό πρόβλημα μεγάλης σημασίας σε όλες σχεδόν τις πυρόπληκτες περιοχές του ανεπτυγμένου κόσμου. Στη χώρα μας το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο σε περιοχές της Αττικής όπου έχει δημιουργηθεί ένα μωσαϊκό χρήσεων γης με οικισμούς και μεμονωμένες κατοικίες μέσα σε δασικές εκτάσεις, δάση και καλλιέργειες. Πρώτη χαρακτηριστική τέτοια πυρκαγιά στη χώρα μας υπήρξε η πυρκαγιά που ξεκίνησε στη Νέα Ερυθραία στις 4 Αυγούστου 1981, έκαψε τμήματα της Κηφισιάς και έφτασε έως στο κτήμα Συγγρού στο Μαρούσι.
Η ιδιαίτερη δυσκολία που υπάρχει στην αντιμετώπιση πυρκαγιών στα περιαστικά δάση και σε περιοχές μείξης δασών κατοικιών, οφείλεται στη διαφορετικότητα τους. Συγκεκριμένα, διαφέρουν από τις συνηθισμένες πυρκαγιές ως προς:
• την ύπαρξη μεγάλου αριθμού κατοίκων και επομένως, τον κίνδυνο απώλειας ανθρώπινων ζωών, που έχει σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία ιδιαίτερων συνθηκών δασοπυρόσβεσης,
• την ύπαρξη συγκεντρωμένων περιουσιακών στοιχείων (οικιών, επιχειρήσεων, αυτοκινήτων, υποδομών κ.λπ.), που έχουν μεγάλη και προφανή οικονομική αξία, αλλά και πολιτισμική κληρονομιά (αρχαιολογικοί χώροι, μοναστήρια κ.λπ..)
Επιπλέον παρατηρείται διαφορετική συμπεριφορά των πυρκαγιών σε σχέση με τα αμιγή δασικά και άλλα φυσικά οικοσυστήματα λόγω:
– της ύπαρξης σημαντικών διαφορών στη σύνθεση και την κατανομή στο χώρο της καύσιμης ύλης
-της επίδρασης επί των στοιχείων του περιβάλλοντος (καύσιμη ύλη, άνεμος)
-των κτιρίων και των άλλων στοιχείων οικιστικής ανάπτυξης της περιοχής,
– της ύπαρξη υποδομών όπως δρόμοι, σημεία υδροληψίας, δίκτυα ηλεκτρισμού, τηλεφώνου, κ.λπ.
Μετά τις μεγάλες καταστροφές έχουν ενισχυθεί οι διεπιστημονικές προσεγγίσεις που συνδυάζουν μοντέλα διάδοσης πυρκαγιών, αστικά και περιαστικά συστήματα, γεωχωρικά δεδομένα υψηλής διακριτικής ικανότητας, βελτιστοποίηση πόρων δασοπυρόσβεσης αλλά και ενημέρωσης/εκπαίδευσης των πολιτών για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Έχουν υλοποιηθεί αλλά και υλοποιούνται ευρωπαϊκά αλλά κα διεθνή προγράμματα που αναπτύσσουν ολιστικά εργαλεία που δεν έχουν υλοποιηθεί στη χώρα μας και θα μπορούσαν να υιοθετηθούν όπως:
– Προσομοιώσεις της αναμενόμενης συμπεριφοράς πυρκαγιών στη ζώνη μείξης δασών κατοικιών
– Λεπτομερής χαρτογράφηση των δασικών καυσίμων και του οικιστικού περιβάλλοντος
– Ανάλυση κινδύνου σε επίπεδο κτηρίου και κρίσιμων υποδομών
– Χαρτογράφηση των υφιστάμενων μέσων και πόρων
– Κινητοποίηση και συμμετοχή των πολιτών
– Ενίσχυση της ανθεκτικότητας των οικισμών στις πυρκαγιές μέσω δημιουργίας αμυντικών χώρων γύρω από κτίρια με απομάκρυνση μικρής ξηρής βιομάζας, τακτικό κλαδέμα, και καθαρισμό στενών διαδρομών, αλλά και θωράκιση των κτιρίων με απλά μέτρα όπως προστατευτικά σε αεραγωγούς, πυράντοχα υλικά σε κρίσιμα σημεία κτλ., καθώς και χρήση δεικτών έκθεσης/ευπάθειας για ιεράρχηση κτηρίων που χρειάζονται επείγουσα παρέμβαση.
– Κατάρτιση και υλοποίηση σχεδίων εκκένωσης με πολλαπλά σενάρια, ορισμούς πολλαπλών διαδρομών και εναλλακτικών μέσων μετακίνησης, εγκατάσταση/ενίσχυση προσωρινών χώρων συγκέντρωσης και προσδιορισμός ασφαλών σημείων συνάντησης που θα πρέπει να συνοδεύονται με εκπαιδεύσεις, ασκήσεις και μηχανισμούς ειδοποίησης προς τους πολίτες πριν την έναρξη κάθε αντιπυρικής περιόδου.
*Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης