Η ανθρώπινη συμπεριφορά επηρεάζεται από μηχανισμούς που συχνά λειτουργούν ασυνείδητα. Από τις αποφάσεις που παίρνουμε μέχρι τον τρόπο που αξιολογούμε τους άλλους και τον εαυτό μας, η ψυχολογία αποκαλύπτει μοτίβα που επαναλαμβάνονται στην καθημερινότητα. Έξι χαρακτηριστικά παραδείγματα δείχνουν πώς ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες και γιατί ορισμένες συμπεριφορές εμφανίζονται σχεδόν σε όλους.
1. Η προκατάληψη της επιβίωσης αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε την πραγματικότητα
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα προέρχεται από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο μαθηματικός Άμπραχαμ Γουόλντ κλήθηκε να υποδείξει σε ποια σημεία των βομβαρδιστικών αεροσκαφών έπρεπε να προστεθεί θωράκιση. Ενώ όλοι εστίαζαν στις τρύπες από τις σφαίρες που υπήρχαν στα αεροπλάνα που επέστρεφαν από τις αποστολές, εκείνος υποστήριξε ότι η ενίσχυση έπρεπε να γίνει στα σημεία που δεν είχαν χτυπηθεί.
Η εξήγηση ήταν απλή. Τα αεροσκάφη που δέχονταν πλήγματα στον κινητήρα, στο πιλοτήριο ή στις δεξαμενές καυσίμων δεν επέστρεφαν ποτέ. Έτσι δημιουργήθηκε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της λεγόμενης «προκατάληψης της επιβίωσης», όπου τα συμπεράσματα βασίζονται μόνο σε όσους τα κατάφεραν και όχι σε όσους αποκλείστηκαν από το δείγμα.
2. Ο εγκέφαλος προτιμά να επιλέγει αντί να δέχεται εντολές
Οι άνθρωποι ανταποκρίνονται πιο θετικά όταν αισθάνονται ότι έχουν λόγο στην απόφαση. Για τον λόγο αυτό, η επιλογή ανάμεσα σε δύο εναλλακτικές είναι συχνά πιο αποτελεσματική από μια ευθεία εντολή.
Αντί για το ερώτημα «θα το κάνεις;», η διατύπωση «θα το κάνεις σήμερα ή αύριο;» δίνει την αίσθηση ελέγχου, χωρίς να αλλάζει τον τελικό στόχο. Η συγκεκριμένη τεχνική χρησιμοποιείται συχνά στην εκπαίδευση, στη διοίκηση προσωπικού αλλά και στην ανατροφή των παιδιών.
3. Οι εκκρεμότητες παραμένουν στο μυαλό
Το λεγόμενο φαινόμενο Zeigarnik περιγράφει την τάση του εγκεφάλου να θυμάται περισσότερο τις εργασίες που δεν έχουν ολοκληρωθεί.
Για τον ίδιο λόγο ένα τραγούδι μπορεί να «κολλήσει» στο μυαλό ή μια εκκρεμότητα να επιστρέφει διαρκώς στη σκέψη. Η ολοκλήρωση μιας εργασίας ή ακόμη και η νοητή ολοκλήρωση μιας μελωδίας βοηθά τον εγκέφαλο να κλείσει τον ανοιχτό κύκλο και να μειώσει την ψυχική ένταση.
4. Η εικόνα του εαυτού μας επηρεάζει τη συμπεριφορά
Η παρουσία ενός καθρέφτη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται οι άνθρωποι. Όταν κάποιος βλέπει τον εαυτό του την ώρα που εκφράζει θυμό ή ένταση, ενεργοποιείται συχνά ένας μηχανισμός αυτοπαρατήρησης που οδηγεί σε πιο ήπιες αντιδράσεις.
Η ίδια αρχή μπορεί να λειτουργήσει και στην καθημερινότητα, καθώς η νοητή εικόνα του εαυτού μας από την οπτική ενός τρίτου προσώπου βοηθά πολλές φορές στον έλεγχο των παρορμητικών αντιδράσεων.
5. Η προσοχή διαμορφώνει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο
Η ψυχολογία υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι τείνουν να ενισχύουν όσα επιλέγουν να παρατηρούν. Όταν κάποιος προσεγγίζει τους άλλους με μεγαλύτερη περιέργεια και λιγότερη προκατάληψη, αυξάνονται οι πιθανότητες να ανακαλύψει θετικά στοιχεία που προηγουμένως αγνοούσε.
Η αλλαγή της οπτικής δεν μεταβάλλει μόνο την αντίληψη για τους άλλους αλλά και το επίπεδο του καθημερινού άγχους, καθώς μειώνεται η συνεχής αναζήτηση αρνητικών ερεθισμάτων.
6. Οι επιτυχίες δεν προκαλούν πάντα θετικές αντιδράσεις
Η επιτυχία ενός ανθρώπου μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή έμπνευσης, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις ενεργοποιεί συναισθήματα σύγκρισης και ανασφάλειας.
Όταν κάποιοι αντιλαμβάνονται την επιτυχία ως παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, δυσκολεύονται να χαρούν με την πρόοδο των άλλων. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα κακή πρόθεση, αλλά συχνά αντανακλά προσωπικές ανασφάλειες και ανεκπλήρωτους στόχους.
7. Ένα λάθος μένει στη μνήμη περισσότερο από πολλές σωστές κινήσεις
Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θυμούνται εντονότερα ένα σοβαρό λάθος παρά μια μεγάλη σειρά θετικών ενεργειών. Πρόκειται για έναν μηχανισμό που σχετίζεται με την εξελικτική ανάγκη αναγνώρισης πιθανών κινδύνων.
Παράλληλα, εμφανίζεται συχνά το φαινόμενο της διαφορετικής ερμηνείας της ίδιας συμπεριφοράς. Όταν εμείς αντιδρούμε έντονα, συνήθως αποδίδουμε τη στάση μας στην κούραση ή στις συνθήκες. Όταν το κάνει κάποιος άλλος, είναι πιθανότερο να θεωρήσουμε ότι πρόκειται για στοιχείο του χαρακτήρα του.
Η κατανόηση αυτών των ψυχολογικών μηχανισμών δεν εξαλείφει τις προκαταλήψεις, μπορεί όμως να βοηθήσει στην καλύτερη ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς και στη λήψη πιο ισορροπημένων αποφάσεων.
