Η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο έντονων δημοσιονομικών πιέσεων, με το δημόσιο χρέος να επανέρχεται στο επίκεντρο της οικονομικής συζήτησης. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προειδοποιεί ότι, χωρίς αποφασιστικές παρεμβάσεις, η πορεία του χρέους στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να καταστεί μη βιώσιμη μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα, η χώρα που ταυτίστηκε περισσότερο από κάθε άλλη με την κρίση χρέους της προηγούμενης δεκαετίας, εμφανίζεται πλέον ως μία από τις ελάχιστες ευρωπαϊκές οικονομίες που βαδίζουν προς σταθερή αποκλιμάκωση του δανειακού τους βάρους.
Η ζοφερή πρόβλεψη του ΔΝΤ για την Ευρώπη
Η γενική διευθύντρια του ΔΝΤ, Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, περιέγραψε με σαφήνεια τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα δημόσια οικονομικά της Ευρώπης. Όπως ανέφερε, εάν δεν ληφθούν μέτρα πολιτικής, ο απλός μέσος όρος του δημόσιου χρέους των χωρών της ΕΕ θα μπορούσε να υπερδιπλασιαστεί και να ξεπεράσει το 130% του ΑΕΠ έως το 2040.
Η εικόνα αυτή δεν προκύπτει από έναν μόνο παράγοντα. Η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τις δαπάνες για συντάξεις και Υγεία, η πράσινη μετάβαση απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, ενώ η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα ωθεί τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σε υψηλότερες αμυντικές δαπάνες.
Σύμφωνα με το ΔΝΤ, το συνολικό πρόσθετο δημοσιονομικό βάρος από αυτούς τους παράγοντες θα μπορούσε να φτάσει το 5% του ΑΕΠ μέχρι το 2040.
Οι δύσκολες αποφάσεις που έρχονται
Η επικεφαλής του Ταμείου υπογράμμισε ότι οι χώρες με περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια θα χρειαστεί να χρηματοδοτήσουν τις νέες ανάγκες με δημοσιονομικά ουδέτερο τρόπο. Αυτό μεταφράζεται σε πολιτικά δύσκολες επιλογές: αύξηση φόρων, περιορισμό άλλων κρατικών δαπανών ή συνδυασμό των δύο.
Το ΔΝΤ θεωρεί, ωστόσο, ότι η λιτότητα από μόνη της δεν αρκεί. Κλειδί για την ανάσχεση της ανοδικής πορείας του χρέους αποτελεί η ενίσχυση της ανάπτυξης μέσω διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και η εμβάθυνση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς.
Όπως σημείωσε η Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, ακόμη και μέτριες μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν την αναπτυξιακή δυναμική μπορούν να μειώσουν σημαντικά το μέγεθος της αναγκαίας δημοσιονομικής προσαρμογής.
Το χρέος της Ευρωζώνης συνεχίζει να αυξάνεται
Οι εκτιμήσεις του Fiscal Monitor του ΔΝΤ αποτυπώνουν αυτή τη μακροπρόθεσμη τάση. Για το σύνολο της Ευρωζώνης, το δημόσιο χρέος αναμένεται να αυξηθεί από το 87,1% του ΑΕΠ το 2025 στο 89,7% το 2031.
Ενδεικτικό της γενικευμένης πίεσης είναι το γεγονός ότι μόνο τέσσερις χώρες προβλέπεται να εμφανίσουν μείωση του χρέους τους ως ποσοστό του ΑΕΠ: η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ισπανία και η Πορτογαλία.
Για όλες τις υπόλοιπες οικονομίες, η πορεία είναι ανοδική.
Το ελληνικό παράδοξο
Η περίπτωση της Ελλάδας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η χώρα που το 2020 εμφάνιζε δημόσιο χρέος ίσο με το 210% του ΑΕΠ προβλέπεται να περιορίσει τον δείκτη αυτό στο 110,9% έως το 2031, από 145,7% που καταγράφηκε το 2024.
Εάν επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις, το ελληνικό χρέος θα υπολείπεται όχι μόνο του ιταλικού, αλλά και του γαλλικού και του βελγικού.
Συγκεκριμένα, το ΔΝΤ εκτιμά ότι:
- το γαλλικό χρέος θα αυξηθεί στο 120,7% του ΑΕΠ από 116%,
- το βελγικό στο 122,3% από 106,3%,
- το φινλανδικό στο 100,8% από 89,3%,
- ενώ το ιταλικό θα διαμορφωθεί στο 136,1% από 137,1%.
Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί μια εντυπωσιακή ανατροπή σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία, όταν η Ελλάδα βρισκόταν στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους και αρκετές χώρες του Βορρά αντιμετώπιζαν με επιφυλακτικότητα τη χρηματοδοτική της στήριξη.
Γιατί η Ελλάδα βελτιώνει τη θέση της
Το ΔΝΤ αποδίδει τη θετική πορεία του ελληνικού χρέους σε έναν συνδυασμό παραγόντων.
Η ισχυρή οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων ετών, η επίτευξη πρωτογενών πλεονασμάτων, το χαμηλό μέσο επιτόκιο εξυπηρέτησης και η μεγάλη διάρκεια αποπληρωμής των δανείων λειτουργούν υποστηρικτικά για τη διατήρηση της πτωτικής τάσης.
Παράλληλα, καθοριστικό ρόλο έχει διαδραματίσει η ενεργητική διαχείριση του χρέους, μέσω της πρόωρης αποπληρωμής των δανείων του ΔΝΤ και της επίσπευσης της εξόφλησης μέρους των διακρατικών δανείων του πρώτου προγράμματος στήριξης.
Άμυνα και συντάξεις: δύο παράγοντες που διαφοροποιούν την Ελλάδα
Ένα ακόμη στοιχείο που αναδεικνύει το ΔΝΤ αφορά τις μελλοντικές δημοσιονομικές πιέσεις.
Σε αντίθεση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η Ελλάδα δεν αναμένεται να δεχθεί ισχυρό πρόσθετο βάρος από την αύξηση των αμυντικών δαπανών. Οι στρατιωτικές δαπάνες της χώρας βρίσκονται ήδη σε υψηλά επίπεδα, φθάνοντας το 2,9% του ΑΕΠ το 2025, σύμφωνα με τα κριτήρια του ΝΑΤΟ, και προβλέπεται να παραμείνουν σχετικά σταθερές στο πλαίσιο του 12ετούς προγράμματος αμυντικού εκσυγχρονισμού ύψους περίπου 25 δισ. ευρώ.
Ταυτόχρονα, οι μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στο ασφαλιστικό σύστημα τα προηγούμενα χρόνια εκτιμάται ότι θα συμβάλουν στη σταδιακή αποκλιμάκωση των συνταξιοδοτικών δαπανών ως ποσοστό του ΑΕΠ, παρά τη δημογραφική γήρανση.
Οι δαπάνες Υγείας αναμένεται να αυξηθούν, αλλά με ρυθμό που, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, δεν θα ανατρέψει την καθοδική πορεία του δημόσιου χρέους.
Η επόμενη μεγάλη δοκιμασία για την Ευρώπη
Το μήνυμα του ΔΝΤ είναι σαφές: η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η δημοσιονομική πειθαρχία, οι αναπτυξιακές μεταρρυθμίσεις και η πολιτική βούληση θα καθορίσουν τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών της.
Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι διαφορετική. Δεν αφορά πλέον την έξοδο από μια κρίση χρέους, αλλά τη διατήρηση της αξιοπιστίας που αποκτήθηκε με υψηλό οικονομικό και κοινωνικό κόστος. Σε ένα ευρωπαϊκό περιβάλλον αυξανόμενων πιέσεων, η συνέχιση της αποκλιμάκωσης του ελληνικού χρέους θα αποτελέσει ίσως το πιο ουσιαστικό τεστ αντοχής της οικονομικής πολιτικής των επόμενων ετών.
