Η 31η Μαΐου, Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Καπνίσματος, βρίσκει τη διεθνή κοινότητα μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα. Ενώ εκατομμύρια άνθρωποι συνεχίζουν να καπνίζουν ή να χρησιμοποιούν προϊόντα νικοτίνης, κυβερνήσεις, επιστημονικοί φορείς και οργανισμοί δημόσιας υγείας επιχειρούν να αναχαιτίσουν μια συνήθεια που εξακολουθεί να προκαλεί εκατομμύρια θανάτους κάθε χρόνο. Στο επίκεντρο της φετινής συζήτησης βρίσκεται η «γενιά χωρίς καπνό», ένα φιλόδοξο μοντέλο που αρχίζει να αποκτά νομοθετική υπόσταση και φιλοδοξεί να αλλάξει οριστικά τον χάρτη της καπνικής εξάρτησης.
Η βρετανική πρωτοβουλία που αλλάζει τα δεδομένα
Για πολλούς καπνιστές, η Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Καπνίσματος παραμένει μια συμβολική υπενθύμιση που περνά απαρατήρητη ανάμεσα στις υποχρεώσεις της καθημερινότητας. Ωστόσο, η φετινή χρονιά συνοδεύεται από εξελίξεις που ενδέχεται να επηρεάσουν καθοριστικά τις πολιτικές δημόσιας υγείας τα επόμενα χρόνια.
Όπως επισημαίνει η πρόεδρος της Ομάδας Προαγωγής Υγείας και Διακοπής Καπνίσματος της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και επιστημονικά υπεύθυνη του Ιατρείου Διακοπής Καπνίσματος του νοσοκομείου «Σωτηρία», Σταματούλα Τσικρικά, η πρόσφατη νομοθετική πρωτοβουλία της Βρετανίας αποτελεί σημείο καμπής.
Με βάση το νέο νομοσχέδιο, όσοι έχουν γεννηθεί από την 1η Ιανουαρίου 2009 και μετά δεν θα μπορούν ποτέ να αγοράσουν νόμιμα προϊόντα καπνού. Το ηλικιακό όριο αγοράς θα αυξάνεται σταδιακά κάθε χρόνο, δημιουργώντας στην πράξη την πρώτη γενιά πολιτών που θα μεγαλώσει χωρίς νόμιμη πρόσβαση στα παραδοσιακά καπνικά προϊόντα.
Παράλληλα, το νέο πλαίσιο προβλέπει αυστηρότερη εποπτεία της αγοράς, περιορισμούς στη διαφήμιση και την προβολή προϊόντων καπνού, καθώς και νέους κανόνες για το κάπνισμα και το άτμισμα σε δημόσιους χώρους.
Επτά εκατομμύρια θάνατοι κάθε χρόνο
Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί σε πολλές χώρες, το κάπνισμα εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, περίπου 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι καπνίζουν παγκοσμίως. Περισσότεροι από επτά εκατομμύρια άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους κάθε χρόνο εξαιτίας του καπνίσματος, ενώ περίπου 1,6 εκατομμύρια θάνατοι αφορούν μη καπνιστές που εκτίθενται παθητικά στον καπνό.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν τα στοιχεία για τις γυναίκες και τους ανηλίκους. Υπολογίζεται ότι από 175 έως 224 εκατομμύρια γυναίκες καπνίζουν παγκοσμίως, ενώ η Ευρώπη εξακολουθεί να καταγράφει τα υψηλότερα ποσοστά χρήσης καπνού μεταξύ εφήβων κοριτσιών.
Η νέα γενιά προϊόντων νικοτίνης στο στόχαστρο
Η μάχη κατά του καπνίσματος δεν αφορά πλέον μόνο το παραδοσιακό τσιγάρο. Τα τελευταία χρόνια, η αγορά έχει κατακλυστεί από ηλεκτρονικά τσιγάρα, θερμαινόμενα προϊόντα καπνού, φακελίσκους νικοτίνης και άλλες εναλλακτικές μορφές χρήσης νικοτίνης.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι τουλάχιστον 40 εκατομμύρια παιδιά ηλικίας 13 έως 15 ετών χρησιμοποιούν κάποια μορφή καπνικού ή νικοτινούχου προϊόντος. Περίπου 15 εκατομμύρια έφηβοι της ίδιας ηλικιακής ομάδας δηλώνουν χρήστες ηλεκτρονικού τσιγάρου, με τα παιδιά να εμφανίζονται πολλαπλάσια πιθανότερο να ατμίζουν σε σχέση με τους ενήλικες.
Η φετινή καμπάνια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας φέρει το σύνθημα «Αποκαλύπτοντας τη γοητεία – αντιμετωπίζοντας τον εθισμό στη νικοτίνη και τον καπνό» και εστιάζει στις πρακτικές προώθησης που χρησιμοποιούνται για την προσέλκυση νεαρών ηλικιών.
Από τα φρουτώδη αρώματα στους influencers
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι οι εταιρείες αξιοποιούν πλέον εργαλεία μάρκετινγκ που απευθύνονται άμεσα στη νεανική κουλτούρα.
Πάνω από 16.000 διαφορετικές γεύσεις ηλεκτρονικών τσιγάρων κυκλοφορούν σήμερα στην αγορά, από φρούτα και γλυκά μέχρι αναψυκτικά και επιδόρπια. Οι πολύχρωμες συσκευασίες, ο σχεδιασμός υψηλής τεχνολογίας και η προβολή μέσω δημοφιλών προσώπων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο τα προϊόντα νικοτίνης παρουσιάζονται ως μέρος ενός σύγχρονου τρόπου ζωής.
Η ανησυχία της επιστημονικής κοινότητας επικεντρώνεται ιδιαίτερα στο γεγονός ότι πολλοί έφηβοι έρχονται σε επαφή με τη νικοτίνη μέσα από αυτά τα προϊόντα, χωρίς να έχουν προηγούμενη σχέση με το παραδοσιακό κάπνισμα.
Το μεταβαλλόμενο προφίλ του καπνιστή
Η εικόνα του καπνιστή έχει αλλάξει αισθητά μέσα σε λίγα χρόνια. Πλέον οι ειδικοί δεν αντιμετωπίζουν μόνο τους χρήστες συμβατικών τσιγάρων, αλλά ένα σύνθετο μωσαϊκό διαφορετικών μορφών κατανάλωσης νικοτίνης.
Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων, οι καταναλωτές θερμαινόμενων προϊόντων καπνού, οι λεγόμενοι «διπλοί χρήστες» που συνδυάζουν συμβατικό και ηλεκτρονικό τσιγάρο, οι χρήστες φακελίσκων νικοτίνης, αλλά και όσοι επιλέγουν ναργιλέ, πούρα ή άλλες μορφές καπνού.
Η διαφοροποίηση αυτή καθιστά πιο σύνθετη την παροχή συμβουλευτικής και θεραπευτικής υποστήριξης για τη διακοπή της εξάρτησης.
Οι φακελίσκοι νικοτίνης και η πίεση των εξετάσεων
Ξεχωριστό προβληματισμό προκαλεί η εξάπλωση των νικοτινούχων φακελίσκων, ιδιαίτερα σε μαθητές και φοιτητές.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι συγκεκριμένες ουσίες χρησιμοποιούνται συχνά σε περιόδους εξετάσεων ή εντατικής μελέτης, με την προσδοκία ότι θα ενισχύσουν τη συγκέντρωση και την εγρήγορση. Ωστόσο, η χρήση τους μπορεί να συνοδεύεται από ανεπιθύμητες ενέργειες και αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης, ειδικά σε νεαρές ηλικίες.
Η πρόληψη απαιτεί διάρκεια και συνέπεια
Η επιστημονική κοινότητα επισημαίνει ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση του καπνίσματος δεν μπορεί να στηρίζεται σε αποσπασματικές καμπάνιες ευαισθητοποίησης που ενεργοποιούνται μία φορά τον χρόνο.
Η ενίσχυση των Ιατρείων Διακοπής Καπνίσματος, η επαρκής γεωγραφική κάλυψη των υπηρεσιών, η συνεχής εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας και η συστηματική ενημέρωση του πληθυσμού αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για την επιτυχία μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής.
Την ίδια στιγμή, οι ειδικοί ζητούν πλήρη εφαρμογή της αντικαπνιστικής νομοθεσίας, αυστηρότερους ελέγχους στην αγορά των νέων προϊόντων νικοτίνης και στενότερη συνεργασία κράτους, επιστημονικών φορέων και οργανώσεων ασθενών.
Η επόμενη μάχη αφορά τους νέους
Η συζήτηση για το κάπνισμα έχει μετατοπιστεί από τη διαχείριση μιας παγιωμένης συνήθειας στην πρόληψη της πρώτης επαφής με τη νικοτίνη. Η στρατηγική της «γενιάς χωρίς καπνό» αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη μετάβαση: τη φιλοδοξία να περιοριστεί δραστικά η είσοδος των νέων στην εξάρτηση πριν αυτή εγκατασταθεί.
Σε μια εποχή όπου οι μορφές κατανάλωσης νικοτίνης πολλαπλασιάζονται και εξελίσσονται ταχύτερα από τη νομοθεσία και την επιστημονική τεκμηρίωση, η προστασία των παιδιών και των εφήβων αναδεικνύεται στο κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ δημόσιας υγείας και βιομηχανίας καπνού.
