Η απόφαση των ΗΠΑ, υπό τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, σε σύμπλευση με την ισραηλινή ηγεσία του Μπέντζαμιν Νετανιάχου, να προχωρήσουν σε πολεμική αναμέτρηση με το Ιράν σηματοδοτεί μια επικίνδυνη κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή. Και τούτο διότι οι επιδιώξεις της επιχείρησης φαίνεται να υπερβαίνουν την ανάσχεση του ιρανικού πυρηνικού και βαλλιστικού προγράμματος, αγγίζοντας ευθέως το ζήτημα της ανατροπής του καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Του Θόδωρου Τσίκα*
Η επιλογή της στρατιωτικής οδού έρχεται σε αντίθεση με τη ρητορική Τραμπ περί τερματισμού των «αιώνιων πολέμων». Η εγκατάλειψη της διπλωματικής διαδικασίας ενισχύει την εκτίμηση ότι η σύγκρουση θεωρήθηκε πολιτικά επωφελής ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών και του κινδύνου απώλειας της ρεπουμπλικανικής πλειοψηφίας στο Κογκρέσο.
Σε επίπεδο διεθνούς νομιμότητας, η επιχείρηση εγείρει σοβαρά ζητήματα. Δεν υφίσταται εξουσιοδότηση από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, όπως προβλέπει ο Καταστατικός Χάρτης του διεθνούς οργανισμού. Παράλληλα, στο εσωτερικό των ΗΠΑ, τίθεται θέμα συνταγματικής τάξης, καθώς στρατιωτική εμπλοκή τέτοιου εύρους απαιτεί έγκριση του Κογκρέσου. Η παράκαμψη αυτών των θεσμικών προϋποθέσεων εντείνει την ανησυχία για τη διάβρωση κανόνων που συγκροτούν τη διεθνή και αμερικανική έννομη τάξη.
ΗΠΑ και Ισραήλ δεν έχουν απολύτως ταυτόσημους στόχους. Ενώ συμφωνούν στην αποδυνάμωση (τουλάχιστον) του πυρηνικού προγράμματος και του αποθέματος βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν, ο Τραμπ δεν θα είχε αντίρρηση να συνομιλήσει με το σημερινό ιρανικό καθεστώς εφόσον αυτό του προσφέρει λύσεις συμβατές με τις απαιτήσεις που έχει ο ίδιος διατυπώσει. Αντιθέτως, ο Νετανιάχου θεωρεί αναγκαία την ανατροπή του καθεστώτος, το οποίο θεωρεί υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ.
Η περιφερειακή διάσταση είναι εξίσου κρίσιμη. Το θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης έχει ήδη ενεργοποιήσει αντίποινα, στοχεύοντας αμερικανικές βάσεις και ισραηλινούς στόχους, ενώ φιλοϊρανικές ακραίες και τρομοκρατικές δυνάμεις, όπως η οργάνωση των σιιτών μουσουλμάνων του Λιβάνου Χεζμπολάχ και οι αντάρτες Χούθι που έχουν καταλάβει μεγάλο μέρος της Υεμένης, μπορούν να πλήξουν τη ναυσιπλοΐα και την ενεργειακή ασφάλεια. Η σύγκρουση απειλεί να διαταράξει εύθραυστες ισορροπίες και να συμπαρασύρει ολόκληρη την περιοχή σε παρατεταμένη αστάθεια.
Είναι «ιστορικό λάθος» της Τεχεράνης το γεγονός ότι οι επιθέσεις πλήττουν πλέον κυρίαρχα αραβικά κράτη, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ. Η πρακτική αυτή οδηγεί σε μια ριζική αναδιαμόρφωση των συμμαχιών στην περιοχή, καθώς χώρες που τηρούσαν ουδέτερη ή και φιλική στάση προς το Ιράν, πλέον συντονίζουν την αεράμυνά τους με τη Σαουδική Αραβία, μετατρεπόμενες σε ανοιχτούς αντιπάλους του καθεστώτος.
Η Μέση Ανατολή -και το διεθνές σύστημα συνολικά- δεν είχε ανάγκη από έναν ακόμη πόλεμο. Ο στόχος της αποτροπής της πυρηνικής εξάπλωσης του Ιράν είναι θεμιτός. Το ερώτημα είναι εάν μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικότερα και με μικρότερο κόστος μέσω της διπλωματίας και της πολυμερούς διαπραγμάτευσης, αντί της στρατιωτικής κλιμάκωσης με αβέβαιη κατάληξη.
*Ο Θόδωρος Τσίκας είναι πολιτικός επιστήμονας- διεθνολόγος, επικεφαλής του Προγράμματος Θεωρίας και Πρακτικής των Διεθνών Σχέσεων στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)
