Η παράταση του πολέμου γύρω από το Ιράν και οι οικονομικές του συνέπειες, ιδιαίτερα στον τομέα της ενέργειας, δεν έχουν οδηγήσει ακόμη την Ευρωπαϊκή Ένωση σε επίσημη πρόταση για ένα νέο πανευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης. Ωστόσο, η ένταση της κρίσης επαναφέρει δυναμικά μια συζήτηση που ουδέποτε εξαφανίστηκε πραγματικά από τις Βρυξέλλες: κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να αντιμετωπίσει ένα νέο γεωπολιτικό σοκ μόνο με εθνικά μέτρα ή αν θα χρειαστεί ξανά ένα κοινό χρηματοδοτικό εργαλείο, στα πρότυπα του προγράμματος NextGenerationEU που δημιουργήθηκε την περίοδο της πανδημίας.
Το ενεργειακό σοκ και η ανησυχία των Βρυξελλών
Η νέα πίεση προέρχεται από τις συνέπειες της στρατιωτικής σύγκρουσης των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ με το Ιράν, η οποία επηρεάζει ήδη τις ενεργειακές αγορές, τις θαλάσσιες μεταφορές και τις παγκόσμιες προσδοκίες ανάπτυξης. Όσο η σύγκρουση παρατείνεται, ενισχύεται η αίσθηση ότι η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο οικονομίας υπό συνθήκες γεωπολιτικής έντασης, ακόμη κι αν αυτό δεν διατυπώνεται επίσημα.
Η πρώτη αντίδραση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπήρξε συγκρατημένη. Στις αρχές Μαρτίου η Κομισιόν και τα κράτη μέλη κατέγραψαν ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για την ασφάλεια εφοδιασμού σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, υπογραμμίζοντας ότι τα ευρωπαϊκά αποθέματα παραμένουν σε υψηλά επίπεδα και ότι η κατάσταση παρακολουθείται στενά.
Αυτή παραμένει έως σήμερα η επίσημη ευρωπαϊκή γραμμή: ψυχραιμία, συνεχής επιτήρηση των αγορών και αποφυγή πρόωρων αποφάσεων για έκτακτα χρηματοδοτικά μέτρα. Στο παρασκήνιο όμως εντείνεται η ανησυχία για το τι θα συμβεί αν η αστάθεια στον Περσικό Κόλπο παραταθεί και οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν για μεγάλο διάστημα πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι.
Η πίεση των αριθμών και οι ευρωπαϊκές επιλογές
Οι εξελίξεις στις αγορές ενέργειας ήδη δημιουργούν πολιτική πίεση. Οι τιμές του πετρελαίου έχουν αυξηθεί περίπου κατά 37% από την έναρξη της σύγκρουσης, ενώ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από ένα νέο κύμα ακρίβειας.
Ο πρόεδρος του Eurogroup Κυριάκος Πιερρακάκης μίλησε ανοιχτά για ανάγκη ταχείας και συντονισμένης ευρωπαϊκής αντίδρασης, επισημαίνοντας ότι η συζήτηση αφορά μέτρα όπως οι φόροι στην ενέργεια, οι χρεώσεις δικτύου και το κόστος άνθρακα. Πίσω από αυτά τα εργαλεία όμως διαμορφώνεται μια ευρύτερη συζήτηση για την οικονομική άμυνα της Ευρώπης σε συνθήκες γεωπολιτικής κρίσης.
Το βασικό πρόβλημα για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες είναι ότι σήμερα διαθέτουν μικρότερο δημοσιονομικό περιθώριο σε σχέση με την περίοδο της πανδημίας ή ακόμη και της ενεργειακής κρίσης του 2022. Οι μεγάλες οικονομίες της Ευρώπης αντιμετωπίζουν ήδη υψηλότερο κόστος δανεισμού και μεγαλύτερα δημοσιονομικά βάρη, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα νέων μεγάλων εθνικών επιδοτήσεων.
Για τον λόγο αυτό αρκετοί οικονομολόγοι εκτιμούν ότι αν ο πόλεμος παραταθεί, η πίεση των αγορών θα οδηγήσει αναπόφευκτα στη συζήτηση για νέο κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό, καθώς ορισμένα κράτη δύσκολα θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν μόνα τους τις συνέπειες μιας παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης.
Η ελληνική διάσταση της συζήτησης
Για την Ελλάδα η προοπτική ενός δεύτερου ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης θα είχε ιδιαίτερη σημασία. Στην Αθήνα ήδη εξετάζονται τα πιθανά σενάρια για τις οικονομικές συνέπειες της σύγκρουσης στην ανάπτυξη και τον πληθωρισμό, σε μια περίοδο που το πολιτικό ημερολόγιο οδηγεί σε εκλογικό κύκλο το 2027.
Πολλά κυβερνητικά στελέχη θυμούνται την περίοδο κατά την οποία ο πληθωρισμός στην Ευρώπη προσέγγιζε το 10%, γεγονός που είχε προκαλέσει σοβαρές κοινωνικές και δημοσιονομικές πιέσεις.
Η παρουσία Έλληνα στην προεδρία του Eurogroup δημιουργεί επίσης ένα επιπλέον πολιτικό κανάλι επιρροής στη συζήτηση. Αν και ο επικεφαλής του οργάνου δεν έχει την αρμοδιότητα να αποφασίσει μόνος του για ένα νέο ταμείο, μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ατζέντας εφόσον οι οικονομικές συνθήκες επιδεινωθούν.
Το προηγούμενο του Ταμείου Ανάκαμψης
Η συζήτηση στις Βρυξέλλες βασίζεται σε μια ήδη υπάρχουσα εμπειρία. Το Ταμείο Ανάκαμψης της πανδημίας, γνωστό ως Recovery and Resilience Facility, πλησιάζει στο τέλος του κύκλου του, ενώ περίπου 182 δισεκατομμύρια ευρώ παραμένουν ακόμη αδιάθετα ή μη εκταμιευμένα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι το εργαλείο είχε σημαντική θετική επίδραση στην ευρωπαϊκή οικονομία και εκτιμά ότι μπορεί να ενισχύσει το ΑΕΠ της ΕΕ έως και κατά 1,4% έως το 2026.
Με άλλα λόγια, η Ευρώπη διαθέτει πλέον την εμπειρία, την τεχνική υποδομή και την αγορά ομολόγων που έχει εξοικειωθεί με την ιδέα του κοινού ευρωπαϊκού χρέους. Το πολιτικό ταμπού που υπήρχε πριν από την πανδημία έχει σε μεγάλο βαθμό καταρρεύσει.
Από την ενέργεια στην άμυνα
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση κινείται ήδη προς πιο κοινές μορφές χρηματοδότησης στον τομέα της άμυνας. Το πρόγραμμα SAFE, ύψους περίπου 150 δισεκατομμυρίων ευρώ σε δάνεια για αμυντικές δαπάνες, λειτουργεί ως ενδιάμεσο μοντέλο μεταξύ εθνικής και κοινοτικής χρηματοδότησης.
Η επιμονή της Κομισιόν να προχωρήσει το πρόγραμμα, ακόμη και εν μέσω πολιτικών εντάσεων μεταξύ κρατών μελών, δείχνει ότι το κέντρο βάρους στην ευρωπαϊκή οικονομική πολιτική μετατοπίζεται. Η κοινή χρηματοδότηση δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως έκτακτη λύση, αλλά ως διαθέσιμο εργαλείο στρατηγικής διαχείρισης κρίσεων.
Ναυτιλία, ασφάλεια και ενεργειακές ροές
Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει και άμεσες επιπτώσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και τη ναυσιπλοΐα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει την ενίσχυση της ναυτικής αποστολής Aspides, στην οποία συμμετέχει ήδη και η Ελλάδα.
Την ίδια στιγμή, χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία έχουν ανοίξει διπλωματικούς διαύλους με την Τεχεράνη προκειμένου να διασφαλιστεί η ασφαλής διέλευση πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους του πλανήτη.
Όταν μια κρίση επηρεάζει ταυτόχρονα άμυνα, ενέργεια, μεταφορές και πληθωρισμό, στις Βρυξέλλες αρχίζουν σχεδόν πάντα σκέψεις για μια μεγάλης κλίμακας ευρωπαϊκή απάντηση.
Το ερώτημα της επόμενης κρίσης
Προς το παρόν δεν υπάρχει επίσημη πρόταση για ένα δεύτερο ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης. Υπάρχει όμως το υπόστρωμα που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια τέτοια απόφαση: ενεργειακή αστάθεια, φόβοι για στασιμοπληθωρισμό, περιορισμένα εθνικά δημοσιονομικά περιθώρια, το προηγούμενο του κοινού δανεισμού και σημαντικά αδιάθετα κονδύλια από το πρώτο ταμείο.
Αν ο πόλεμος τερματιστεί γρήγορα, η ιδέα πιθανότατα θα παραμείνει στα συρτάρια των Βρυξελλών. Αν όμως η κρίση παραταθεί και οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν για μεγάλο διάστημα πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, η συζήτηση θα επιστρέψει στο κέντρο της ευρωπαϊκής ατζέντας.
Τότε η Ευρωπαϊκή Ένωση θα βρεθεί και πάλι μπροστά στο γνώριμο δίλημμα που συνοδεύει κάθε μεγάλη κρίση: περισσότερη κοινή ευθύνη ή επιστροφή στις εθνικές λύσεις.
