Σε μια συγκυρία έντονης γεωπολιτικής ρευστότητας και στρατιωτικής κλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή, ο ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ και πρώην πρεσβευτής–σύμβουλος του ΥΠΕΞ, Π.Κ. Ιωακειμίδης, αναλύει στο Anatropinews τις στρατηγικές επιλογές της Τεχεράνης, τις επιδιώξεις των ΗΠΑ και τις ευρύτερες συνέπειες μιας παρατεταμένης σύρραξης. Εστιάζει στις επιπτώσεις για την περιφερειακή σταθερότητα, την παγκόσμια οικονομία και την Ευρώπη, ενώ ιδιαίτερη αναφορά κάνει στους κινδύνους και τα διλήμματα που ενδέχεται να αντιμετωπίσει η Ελλάδα – από το προσφυγικό και την ενέργεια έως τη ναυτιλία και τη γεωπολιτική της θέση στην Ανατολική Μεσόγειο.
-Γιατί το Ιράν επιτίθεται στις χώρες του Κόλπου και ποιές είναι οι γεωπολιτικές συνέπειες αυτών των ενεργειών για την περιοχή και τον κόσμο;
Το Ιράν, το θεοκρατικό καθεστώς, είχε εδώ και καιρό, προφανώς βλέποντας ότι ο πόλεμος έρχεται, τροποποίησε το στρατιωτικό του δόγμα. Η νέα διατύπωσή του προβλέπει ότι εάν το Ιράν χτυπηθεί από ΗΠΑ ή/και Ισραήλ θα αντιδράσει με τη μέγιστη δυνατή ισχύ προκειμένου να επιφέρει τη μεγαλύτερη ζημιά/ κόστος τόσο στις δεκατρείς (13) Αμερικανικές βάσεις που βρίσκονται στην περιοχή όσο και στις χώρες που τις φιλοξενούν. Να δημιουργήσει χάος, αναταραχή στις χρηματαγορές της Μέσης Ανατολής και παγκοσμίως, στον ενεργειακό εφοδιασμό και άλλες αλυσίδες εφοδιασμού. Κλιμάκωση στον έσχατο βαθμό (σχέδιο Χαμενεΐ). Η λογική πίσω από την αντίληψη αυτή είναι ότι οι χώρες του Κόλπου (Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Κατάρ, Μπαχρέιν, κ.α.) θα αναγκασθούν να πιέσουν τις ΗΠΑ (πρόεδρο Τραμπ) προκειμένου να σταματήσει τις πολεμικές επιχειρήσεις (χωρίς να πετύχει τον έσχατο διακηρυγμένο στόχο, την αλλαγή δηλαδή του αυταρχικού καθεστώτος). Βεβαίως η προσέγγιση αυτή διευρύνει επικίνδυνα τις πολεμικές επιχειρήσεις στο σύνολο σχεδόν της Μέσης Ανατολής με καταστροφικές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία αλλά και την πολιτική σταθερότητα στην περιοχή και ευρύτερα.
-Πώς επηρεάζουν οι ενέργειες του Ιράν και η αντίδραση των ΗΠΑ και των συμμάχων τους τη σταθερότητα στην περιοχή;
Χωρίς αμφιβολία, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή (δραστηριότητες του οποίου έχουν φθάσει μέχρι την Κύπρο) αποσταθεροποιεί όλη την περιοχή γενικά αλλά και ευρύτερα. Είναι ενδεικτικό ότι από τις συνέπειες του πολέμου είναι η παραπέρα αποσταθεροποίηση της ειδικής σχέσης Ηνωμένου Βασιλείου – ΗΠΑ αλλά και Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών. Η αποσταθεροποίηση της περιοχής είναι πολιτική και οικονομική. Οι αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι ήδη αισθητές για την ευρωπαϊκή και παγκόσμια οικονομία. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) εκτιμά ότι ως αποτέλεσμα των οικονομικών συνεπειών του πολέμου ο πληθωρισμός στην Ευρώπη θα αυξηθεί σημαντικά. Από την άλλη μεριά τουρισμός και αερομεταφορές αναμφίβολα πλήττονται. Και βεβαίως υπάρχει το μείζον ζήτημα των προσφύγων – μεταναστών από το Ιράν που ενδέχεται να διοχετευθούν στην Ευρώπη περιλαμβανομένης και της Ελλάδας.
-Μπορεί να αντέξει το καθεστώς στην Τεχεράνη και υπάρχει κίνδυνος εμφυλίου πολέμου;
Καλό θα ήταν βέβαια το αυταρχικό καθεστώς στην Τεχεράνη να καταρρεύσει σύντομα και να υπάρξει αλλαγή καθεστώτος με ευρεία λαϊκή νομιμοποίηση. Ωστόσο, παρά την εξόντωση του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του Αλί Χαμενεΐ, το καθεστώς επιδεικνύει ανθεκτικότητα. Έτσι η αρχική προσδοκία ότι το καθεστώς θα μπορούσε να ανατραπεί μέσα στις πρώτες μέρες του πολέμου με λαϊκή εξέγερση διαψεύσθηκε. Ως αποτέλεσμα, ο πρόεδρος Τραμπ εμφανίζεται τώρα να έχει εγκαταλείψει το στόχο της αλλαγής καθεστώτος (regime change) και να επιδιώκει απλώς τη ματαίωση του προγράμματος παραγωγής βαλλιστικών πυραύλων από το Ιράν. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι προσπάθειες αλλαγής καθεστώτος που έγιναν στο παρελθόν (Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη) με έξωθεν επέμβαση απέτυχαν παταγωδώς. Κατέληξαν τελικά σε πολιτικό χάος, ακυβερνησία και εμφύλιες συγκρούσεις. Η ανατροπή ενός αυταρχικού καθεστώτος όπως αυτό του Ιράν μπορεί να είναι μια σχετικά εφικτή υπόθεση. Αυτό που είναι ιδιαίτερα δύσκολο έως ανέφικτο είναι να οικοδομηθεί ένα νέο, σταθερό, νομιμοποιημένο καθεστώς αποτελεσματικής διακυβέρνησης.
-Μπορεί μια αμερικανική προεδρία, όπως αυτή του Τραμπ, να διαχειριστεί έναν παρατεταμένο πόλεμο στη Μέση Ανατολή και ποιοι μηχανισμοί ή στρατηγικές θα μπορούσαν να προωθήσουν πιο μόνιμη ειρήνη και σταθερότητα;
Ο πρόεδρος Ντ. Τραμπ ήλθε στην εξουσία για δεύτερη θητεία με την υπόσχεση ότι θα σταματήσει τους «παρατεταμένους πολέμους» της Αμερικής ιδιαίτερα στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Το Αμερικανικό κοινό και ιδιαίτερα η λαϊκή βάση που τον στηρίζει (MAGA) δεν επιθυμεί νέους πολέμους και ιδιαίτερα ατέρμονους πολέμους. Επομένως και ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του ερχόμενου Νοεμβρίου για την ανανέωση μελών του Κογκρέσσου, αυτό οφείλει να το σταθμίσει προσεκτικά ο πρόεδρος Τραμπ. Γι’ αυτό ο πρόεδρος Τραμπ λέγει τώρα ότι ο πόλεμος θα κρατήσει 4 με 5 εβδομάδες, παρά το γεγονός ότι το Ιράν είναι ήδη ιδιαίτερα εξασθενισμένο, χωρίς συμμάχους και με πολεμικές δυνατότητες που εξαντλούνται ταχύτατα. Συνθήκες μονιμότερης ειρήνης και σταθερότητας στην περιοχή θα υπάρξουν με την ανάδειξη στο Ιράν μιας δημοκρατικά νομιμοποιημένης κυβέρνησης, ευρύτερο σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων αλλά και του διεθνούς δικαίου απ’ όλες τις κρατικές οντότητες.
–Ποιές μπορεί να είναι οι συνέπειες του πολέμου για την Ελλάδα;
Μεταξύ των πολλαπλών συνεπειών/κινδύνων που μπορεί να αντιμετωπίσει η Ελλάδα:
Πρώτον, η πολιτική κατάσταση στο Ιράν μπορεί να καταλήξει πράγματι σε χάος ή σε ένα νέο ακόμη περισσότερο αυταρχικό καθεστώς με εσωτερικές συγκρούσεις, κλπ. Στην περίπτωση αυτή ένα πιθανό σενάριο είναι η εκροή υψηλού αριθμού προσφύγων προς την Ευρώπη, αναπόφευκτα και προς την Ελλάδα. Δεν χρειάζεται να τονισθεί η σημασία μιας τέτοιας εξέλιξης με τις δυσκολίες που ήδη αντιμετωπίζει η χώρα στο μέτωπο του προσφυγικού – μεταναστευτικού ζητήματος.
Δεύτερον, ένας σχετικά πολυήμερος πόλεμος στην ευρύτερη περιοχή Μέσης Ανατολής/Ανατολικής Μεσογείου αναπόφευκτα θα έχει αρνητικές οικονομικές συνέπειες, από τον τουρισμό, ναυτιλία και άλλους τομείς όπως τις αγορές πετρελαίου, κλπ. Ειδικά για τη ναυτιλία τα πλοία που βρίσκονται στον Περσικό Κόλπο μπορεί να αντιμετωπίσουν ισχυρούς κινδύνους από την πολεμική δραστηριότητα (αλλά και τη δράση των proxies του Ιράν – Χούθις) μέχρι το ενδεχόμενο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ.
Τρίτον, ο πόλεμος ενδέχεται να οδηγήσει σε γενικευμένη αποσταθεροποίηση την περιοχή της Μέσης Ανατολής με παραπέρα κλονισμό βασικών ισορροπιών ή και ανατροπή καθεστώτων. Το Ιράν αντεπιτίθεται με ιδιαίτερη σφοδρότητα εναντίον και των 13 Αμερικανικών βάσεων που βρίσκονται την περιοχή, όπως και εναντίον του Ισραήλ. Έχει δε τροποποιήσει το στρατιωτικό του δόγμα προκειμένου να αναπτύξει δραστηριότητες που θα επιφέρουν το μέγιστο δυνατό πλήγμα στις Ην. Πολιτείες με ανθρώπινα θύματα. Είναι προφανές ότι το σενάριο της γενικευμένης αστάθειας, έντασης και αβεβαιότητας ενταφιάζει σχεδιασμούς για IMEC ή για συμμαχικό εξάγωνο, αλλά και άλλες συμπράξεις οικονομικού ή πολιτικού χαρακτήρα. Ενώ οι κίνδυνοι για τους Έλληνες της περιοχής δεν είναι ασήμαντοι (όπως και το ενδεχόμενο των τρομοκρατικών επιθέσεων).
Τέταρτον, η Ελλάδα φιλοξενεί Αμερικανικές βάσεις στο έδαφός της (Σούδα) ενώ βρίσκεται σε στενή συμμαχία με τις ΗΠΑ. Αυτό μπορεί να σημαίνει πολλά (και με Τουρκία στο βάθος). Και βεβαίως πάντοτε υπάρχει η απειλή πάνω από την Κύπρο (που θα πρέπει να αντιμετωπίσει και η Ελλάδα).
Πέμπτον, για την Ελλάδα έχει σημασία ότι η πολεμική επιχείρηση εναντίον του Ιράν βρίσκεται έξω από το πλαίσιο του διεθνούς δικαίου. Δεν έχει σχετική εξουσιοδότηση/έγκριση με σχετικό ψήφισμα από το Συμβούλιο Ασφαλείας ΟΗΕ όπως απαιτεί ο καταστατικός Χάρτης του Οργανισμού. Παραβιάζει όμως και το Αμερικανικό Σύνταγμα καθώς δεν προηγήθηκε ούτε εξουσιοδότηση από το Κογκρέσο. Κανένας δηλαδή δεν εξουσιοδότησε Τραμπ και Νετανιάχου να επέμβουν σε ξένη χώρα και να σκοτώνουν ηγέτες όσο απεχθείς κι αν είναι.
*Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική».
