Η απόφαση των Ντόναλντ Τραμπ και Μπενιαμίν Νετανιάχου να προχωρήσουν σε προληπτικά πλήγματα κατά του Ιράν παρουσιάστηκε ως αναγκαία κίνηση αποτροπής μιας άμεσης απειλής. Ο αμερικανός πρόεδρος υποστηρίζει ότι η Τεχεράνη βρίσκεται λίγες ημέρες πριν από την απόκτηση πυρηνικού όπλου, ότι ετοιμάζει πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς ικανούς να πλήξουν τις ΗΠΑ και ότι σχεδιάζει επίθεση. Φυσικά αποδεικτικά στοιχεία δεν έχουν παρουσιαστεί δημοσίως, ενώ σημαντικό τμήμα της διεθνούς κοινότητας ειδικών αμφισβητεί τους ισχυρισμούς.
Η ρητορική της «επικείμενης απειλής» αποτελεί διαχρονικό εργαλείο νομιμοποίησης στρατιωτικών επιχειρήσεων. Το ερώτημα δεν αφορά μόνο τη νομική βάση των preemptive strikes, αλλά και τη στρατηγική και πολιτική τους στόχευση.
Το ιστορικό εγχειρίδιο του προληπτικού χτυπήματος
Η Ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα «προληπτικών» πολέμων. Από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο έως την εισβολή στο Ιράκ το 2003 και τον πόλεμο στην Ουκρανία, το μοτίβο επαναλαμβάνεται: ο αντίπαλος παρουσιάζεται ως μελλοντική, υπαρξιακή απειλή και το πρώτο πλήγμα βαφτίζεται άμυνα.
Στη Μέση Ανατολή, οι ΗΠΑ έχουν επανειλημμένα εφαρμόσει το ίδιο μοντέλο. Αεροπορική υπεροχή, πυραυλικά πλήγματα, τεχνολογική κυριαρχία. Ο «δυτικός» τρόπος πολέμου βασίζεται στην ισχύ εξ αποστάσεως. Όμως οι πύραυλοι και τα μαχητικά δεν καταλαμβάνουν εδάφη. Δεν ελέγχουν πληθυσμούς. Δεν εγκαθιστούν πολιτικά καθεστώτα.
Χωρίς «μπότες στο έδαφος» δεν αλλάζει καθεστώς
Η στρατιωτική εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών είναι αποκαλυπτική. Στο Αφγανιστάν χρειάστηκαν είκοσι χρόνια για να καταλήξει η δυτική επέμβαση σε αποχώρηση και πολιτικό κενό. Στην Ουκρανία, η Ρωσία μετά από τέσσερα χρόνια πολέμου δεν έχει επιτύχει τους αρχικούς της στόχους σε οχυρωμένες περιοχές. Στη Γάζα, παρά τη συντριπτική στρατιωτική υπεροχή και τη στήριξη των ΗΠΑ, η εξουδετέρωση της Χαμάς αποδείχθηκε πολύ πιο σύνθετη από ό,τι προεξοφλήθηκε.
Αν η επιχείρηση κατά του Ιράν περιοριστεί σε αεροπορικά και πυραυλικά πλήγματα, το ερώτημα της «επόμενης ημέρας» παραμένει ανοιχτό. Δεν προκύπτει αυτόματα πολιτική αλλαγή επειδή βομβαρδίζονται στρατιωτικές ή πυρηνικές εγκαταστάσεις. Το Ιράν δεν είναι ένα μικρό, κατακερματισμένο κράτος. Δεν είναι καν μία Βενεζουέλα. Είναι περιφερειακή δύναμη με πληθυσμό άνω των 80 εκατομμυρίων και βαθιά ριζωμένες δομές εξουσίας.
Ο πόλεμος ως πολιτικό εργαλείο
Η χρονική συγκυρία τροφοδοτεί μια διαφορετική ανάγνωση. Στις ΗΠΑ, ο Τραμπ αντιμετωπίζει σοβαρές εσωτερικές πιέσεις: επιβράδυνση της οικονομίας, κοινωνική ένταση από τις επιχειρήσεις της ICE, κρίση δημόσιας υγείας, δημοσκοπική φθορά. Η πολεμική ατζέντα καταλαμβάνει τα πρωτοσέλιδα, συσπειρώνει τη βάση, μεταθέτει τη δημόσια συζήτηση.
Στο Ισραήλ, ο Νετανιάχου βρίσκεται αντιμέτωπος με διεθνή κριτική για τη διαχείριση του πολέμου στη Γάζα και με εσωτερικές πολιτικές και δικαστικές εκκρεμότητες. Ο πρώην πρωθυπουργός Εχούντ Όλμερτ μίλησε πρόσφατα για βίαιες πρακτικές εθνοκάθαρσης στη Δυτική Όχθη, καταγγελία που βαραίνει το πολιτικό κλίμα στο Ισραήλ.
Ο πόλεμος λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής εξουσίας. Περιορίζει την κριτική, ενισχύει τις εκτελεστικές αρμοδιότητες, διχάζει την κοινωνία σε «πατριώτες» και «αντιρρησίες». Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης συσκοτίζει τα υπόλοιπα μέτωπα.
Υπάρχει σχέδιο για την επόμενη μέρα;
Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: ποιο είναι το πολιτικό σχέδιο μετά τα πλήγματα; Ανατροπή του καθεστώτος από εσωτερική εξέγερση; Ανάδειξη «πιο διαλλακτικών» κληρικών; Διαπραγμάτευση από θέση ισχύος; Ή απλώς αποσταθεροποίηση και μεταφορά του κόστους στις γειτονικές χώρες;
Η εμπειρία των αμερικανικών επεμβάσεων στη Μέση Ανατολή δημιουργεί σκεπτικισμό. Συχνά το στρατιωτικό σκέλος σχεδιάζεται με λεπτομέρεια, ενώ η πολιτική διαχείριση της επόμενης ημέρας αφήνεται σε ασαφείς υποθέσεις. Το αποτέλεσμα είναι κενά εξουσίας, περιφερειακές αναταράξεις και μακροχρόνια αστάθεια.
Η επιχείρηση κατά του Ιράν μπορεί να αποδειχθεί περιορισμένης κλίμακας και διάρκειας. Μπορεί επίσης να ανοίξει έναν κύκλο κλιμάκωσης με απρόβλεπτες συνέπειες για τη Μέση Ανατολή και τη διεθνή ασφάλεια.
Ο πόλεμος ως αντιπερισπασμός αποτελεί παλιά πολιτική τεχνική. Η αποτελεσματικότητά του κρίνεται στον χρόνο. Το ερώτημα είναι αν οι κοινωνίες θα αποδεχθούν τη μετατόπιση της ατζέντας ή αν θα απαιτήσουν απαντήσεις για τα προβλήματα που παραμένουν άλυτα, εντός και εκτός συνόρων.
