Η συσκευή που οραματίστηκε ο Alexander Graham Bell, όταν κατοχύρωσε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας (7 Μαρτίου 1876), ως μηχανισμός μετάδοσης ήχου μέσω ηλεκτρικών κυματισμών δεν υπάρχει πια. Έχει μεταμορφωθεί σε κάτι που ο εφευρέτης της δεν θα μπορούσε καν να φανταστεί, σε ένα κινητό έξυπνο πολυεργαλείο πολλαπλών επικοινωνιών, μεταβάλλοντας ριζικά την ίδια τη δομή της ανθρώπινης επικοινωνίας.
Του Αχιλλέα Καραδημητρίου*
Η πρώτη επιτυχημένη τηλεφωνική κλήση που καταγράφηκε ποτέ στην ιστορία της επικοινωνίας περιελάμβανε την αυθόρμητη φράση «Κύριε Γουότσον – ελάτε εδώ – θέλω να σας δω» ως ζωντανή απόδειξη ότι η μεταφορά της ανθρώπινης φωνής μέσω καλωδίων ήταν πλέον γεγονός, ανοίγοντας τον δρόμο για την επανάσταση των τηλεπικοινωνιών. Ειπώθηκε, σύμφωνα με καταγραφές, από τον Alexander Graham Bell στις 10 Μαρτίου 1876 προς τον μηχανικό και βοηθό του, Thomas A. Watson, όταν ο πρώτος έριξε κατά λάθος υγρά μπαταρίας (οξύ) στα ρούχα του και πάνω στον πανικό του μίλησε μέσα στο χωνί της νέας συσκευής. Μια στιγμή πανικού, λοιπόν, φαίνεται πως γέννησε την πιο καθοριστική ίσως τεχνολογία επικοινωνίας και από τότε, κάθε μεγάλη μεταβολή του επικοινωνιακού πεδίου φαίνεται να υιοθετεί το ίδιο μοτίβο: η τεχνολογία αλλάζει ταχύτερα από την ικανότητά μας να αφομοιώσουμε τις επιδράσεις της.
Τα τελευταία χρόνια οι Έλληνες μιλούν στο κινητό τους περισσότερο από κάθε άλλον Ευρωπαίο: 288 λεπτά μηνιαίως (τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση), με ετήσιο ρυθμό αύξησης 7%. Η χρήση δεδομένων κινητής εκτοξεύθηκε κατά 38,7%, και η χώρα μας κατέγραψε την περίοδο 2019-2024 τη μεγαλύτερη αύξηση χρήσης data στην Ε.Ε. (+51%), σύμφωνα με μελέτη της ΕΕΤΤ σε συνεργασία με τη σουηδική εταιρία TEFFICIENT και την Ετήσια Επισκόπηση Αγορών Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και Ταχυδρομικών Υπηρεσιών για το 2024 της ΕΕΤΤ.
Η εικόνα της τηλεφωνίας σε παγκόσμιο επίπεδο
Από το 2024 ο αριθμός των συνδέσεων κινητής τηλεφωνίας παγκοσμίως φαίνεται να έχει ξεπεράσει τα 9,1 δισεκατομμύρια και να αγγίζει τα 9,2 δισεκατομμύρια το 2025, σύμφωνα με την έκθεση Facts and Figures 2025 της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών (ITU). Τα εντυπωσιακά αυτά στοιχεία παραπέμπουν σε μια εικόνα υπέρβασης του παγκόσμιου πληθυσμού με πολλούς χρήστες να διαθέτουν πολλαπλές συνδέσεις. Επιπλέον, το 5G καλύπτει πλέον το 55% του παγκόσμιου πληθυσμού αν και, σύμφωνα με τον φορέα Statista, η άνιση πρόσβαση είναι υπαρκτή (84% κάλυψη στις χώρες υψηλού εισοδήματος έναντι μόλις 4% στις χώρες χαμηλού εισοδήματος).
Στην άλλη πλευρά των τηλεπικοινωνιών, η σταθερή τηλεφωνία αντιμετωπίζει μια διαρκή φθίνουσα πορεία χρήσης. Η συρρίκνωση του δημόσιου τηλεφωνικού δικτύου (PSTN) έγινε πιο ορατή από ποτέ το 2024 μετρώντας 407 εκατομμύρια παγκοσμίως έναντι του 1,22 δισ. γραμμών το 2006. Αν προστεθούν οι γραμμές VoIP, το σύνολο φθάνει τα 854 εκατομμύρια με σαφείς πτωτικές τάσεις. Ο φορέας Statista αναφέρει 840 εκατ. συνολικές συνδέσεις σταθερής τηλεφωνίας το 2024, με πτωτικές τάσεις κάθε χρόνο από το 2009.
Η δραματική πτώση της σταθερής τηλεφωνίας έχει καταγραφεί και στην Ελλάδα (ετήσια πτώση 24,2% το 2024, με τις εθνικές κλήσεις προς σταθερά να μειώνονται κατά 25,2%) σε αντίθεση με την αύξηση των ενεργών συνδέσεων κινητής τηλεφωνίας (13,5 εκατ. / +4,2%) και του όγκου φωνητικών κλήσεων μέσω κινητών δικτύων (39,3 δισ. λεπτά / +7,2%), σύμφωνα με την ετήσια Επισκόπηση Αγορών Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και Ταχυδρομικών Υπηρεσιών για το 2024 της ΕΕΤΤ.
Η συγκριτική ανάλυση 12 χωρών της Ε.Ε. με βάση πραγματικά απολογιστικά δεδομένα (2019-2024), που έχει δημοσιευτεί από την ΕΕΤΤ σε συνεργασία με τη σουηδική εταιρία TEFFICIENT, φανερώνει ότι στην Ελλάδα οι συνδρομητές πληρώνουν ένα τυπικό μηνιαίο αντίτιμο, αλλά καταναλώνουν σχετικά λιγότερα δεδομένα και περισσότερο χρόνο ομιλίας σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Φαίνεται πως είμαστε μια χώρα που ευθυγραμμίζεται πλέον περισσότερο με την Ισπανία και τη Γαλλία, απομακρυνόμενη από χώρες με δυσμενέστερη σχέση αξίας-τιμής (value-for-money) στις κινητές επικοινωνίες (όπως Βέλγιο, Γερμανία, Ολλανδία).
Ο δομικός μετασχηματισμός της επικοινωνίας
Όλα αυτά τα στοιχεία καταγράφουν έναν δομικό μετασχηματισμό της ανθρώπινης επικοινωνίας με τη μετάβαση από τη σταθερή τηλεφωνία στο smartphone να εγγράφεται πάνω στη λογική της μεσοποίησης (mediatisation): το κινητό τηλέφωνο δεν αντικαθιστά απλά ένα μέσο, αλλά αναδιαρθρώνει ολόκληρη τη δομή της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Η μεσοποίηση ως διαδικασία μέσω της οποίας ο πολιτισμός και η κοινωνία εξαρτώνται ολοένα και περισσότερο από τα μέσα και τη λογική τους συνεχίζει να εκλαμβάνεται ως διαδικασία εκσυγχρονισμού, ισοδύναμη με τις προγενέστερες διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης και της αστικοποίησης.
Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως η πτώση της κίνησης στο πεδίο της σταθερής τηλεφωνίας και η ταυτόχρονη αύξηση της χρήσης των κινητών δεδομένων δεν συνιστά απλά μια τεχνολογική μετατόπιση, αλλά αντανακλά ένα φαινόμενο βαθιάς μεσοποίησης, όπου η επικοινωνία αποσπάται από τον «τόπο» (σταθερή γραμμή) και ενσωματώνεται σε ένα ρευστό, δικτυωμένο ψηφιακό περιβάλλον. Είναι αυτό που οι Nick Couldry και Andreas Hepp έχουν εύστοχα προσδιορίσει ως προχωρημένο στάδιο της μεσοποίησης ή «βαθιά μεσοποίηση» στο οποίο όλα τα στοιχεία του κοινωνικού κόσμου μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τα ψηφιακά μέσα και τις υποδομές τους.
Τα 9,2 δισ. κινητών συνδέσεων παγκοσμίως δεν σηματοδοτούν πλέον μια αθώα μετατόπιση της κοινωνίας ως προς την αξιοποίηση των τηλεπικοινωνιών, αλλά φανερώνουν τη βάση ενός πλανητικού δικτύου ροών. Πρόκειται για την απολύτως ξεκάθαρη απόδειξη της μετάβασης του παγκόσμιου χωριού σε μια «δικτυακή κοινωνία» (όπως έχει προσδιορίσει το νέο κοινωνικό πεδίο ο Manuel Castells), στην οποία τα δίκτυα αποτελούν τη βασική οργανωτική λογική, αντικαθιστώντας τις ιεραρχικές γραφειοκρατικές δομές. Βασικά στοιχεία της νέας πραγματικότητας είναι ο «χώρος των ροών» (space of flows) και ο «άχρονος χρόνος» (timeless time), που αποσυνδέουν την ανθρώπινη δραστηριότητα από τον τόπο και τον παραδοσιακό χρόνο.
Η μετανάστευση της φωνητικής επικοινωνίας στις πλατφόρμες
Στο πλαίσιο αυτού του δομικού μετασχηματισμού της ανθρώπινης επικοινωνίας μεγαλύτερη σημασία δεν έχουν οι αριθμοί αλλά η δομή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η δημοφιλία του WhatsApp, με 2,93 δισεκατομμύρια μηνιαίους χρήστες, που εκτελούν 5,5 δισεκατομμύρια φωνητικές κλήσεις κάθε μήνα, κλήσεις που δεν εμφανίζονται σε κανένα στατιστικό τηλεπικοινωνιακού παρόχου, σύμφωνα με στοιχεία της Meta (Q2 2025), όπως αποτυπώνονται στις αναλύσεις της Infobip και του SQ Magazine. Στην Ευρώπη, πάνω από το 85% των χρηστών έξυπνων τηλεφώνων χρησιμοποιεί WhatsApp, συνήθεια που δεν παραπέμπει στην εξαφάνιση της φωνητικής επικοινωνίας αλλά στη μετανάστευσή της σε ψηφιακές πλατφόρμες.
Η εξέλιξη της πλατφορμοποίησης (κατά José van Dijck, Thomas Poell και David Nieborg, ως διείσδυση των ψηφιακών πλατφορμών στη δομή κάθε κοινωνικού τομέα) δεν αφορά μόνο τα μέσα ενημέρωσης αλλά τις ίδιες τις τηλεπικοινωνίες με τους παραδοσιακούς παρόχους να λειτουργούν ως «αγωγοί» που μεταφέρουν δεδομένα, ενώ η αξία — και τα δεδομένα — μεταφέρονται στις παγκόσμιας εμβέλειας ψηφιακές πλατφόρμες που ελέγχουν την εμπειρία του χρήστη. Κάθε κλήση μέσω WhatsApp είναι μια πηγή δεδομένων και κάθε φωνητικό μήνυμα συνιστά μια πολύτιμη πληροφορία που αξιοποιείται αλγοριθμικά.
Παράλληλα οι επενδύσεις των εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης (AI) στα δίκτυα τηλεπικοινωνιών δεν αποσκοπούν απλά στη βελτιστοποίησή τους αλλά στον μετασχηματισμό της σχέσης μεταξύ του χρήστη και του μέσου. Απόδειξη η εισβολή των chatbots που κατανοούν τη φυσική γλώσσα, με τους αλγόριθμους να προβλέπουν τις ανάγκες μας και τους φωνητικούς βοηθούς να μεσολαβούν μεταξύ χρηστών και πραγματικότητας. Η «συσκευή» του Bell έχει πλήρως μετασχηματιστεί σε ένα νοήμον ή «έξυπνο» αντικείμενο, αφού πλέον δεν μιλάμε μέσω του τηλεφώνου αλλά συνομιλούμε με το τηλέφωνο.
Εκατόν πενήντα χρόνια μετά την εφεύρεση της συσκευής του Graham Bell, ο απόγονός του (το επικοινωνιακό πολυεργαλείο smartphone) χωράει στην τσέπη μας, συνδέει 2,93 δισεκατομμύρια ανθρώπους μηνιαίως σε μία και μόνο πλατφόρμα ανταλλαγής μηνυμάτων, όπως το WhatsApp, μεταφράζει σε πραγματικό χρόνο, παράγει κείμενο μέσω τεχνητής νοημοσύνης, και μετατρέπει κάθε λέξη, κάθε σιωπή, κάθε τοποθεσία μας σε δεδομένα. Συνεπώς, το σημερινό τηλέφωνο δεν μεταδίδει πια απλά ήχο, αλλά επεξεργάζεται ολόκληρη τη ζωή μας, αναδιαρθρώνοντας την ίδια τη δομή της ανθρώπινης επικοινωνίας.
*Επίκουρος Καθηγητής Δημοσιογραφίας και Παραγωγής Ειδησεογραφικού Περιεχομένου, Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού, Πάντειο Πανεπιστήμιο & Fact-checker στις ιστοσελίδες Check4facts.gr και Politikometro.gr
