Την ώρα που βρίσκονται σε εξέλιξη οι έρευνες για τα αίτια και τον τρόπο με τον οποίο επήλθε η τραγωδία ανοιχτά της Χίου, με 15 μετανάστες να χάνουν τη ζωή τους, το τοπίο παραμένει θολό.
Αντί για καθαρές απαντήσεις, συσσωρεύονται ερωτήματα, κενά και αντιφάσεις, τα οποία όχι μόνο δεν έχουν διαλευκανθεί από το Λιμενικό Σώμα, αλλά, αντιθέτως, οι αποκαλύψεις που έρχονται στο φως επιτείνουν τη σύγχυση και βαραίνουν ακόμη περισσότερο το ενδεχόμενο ευθυνών όσων χειρίστηκαν το περιστατικό.
Ιδίως όταν η τραγωδία σημειώθηκε εντός ελληνικών χωρικών υδάτων και όταν, στο χρονικό των γεγονότων, υπήρξαν πληροφορίες και διαρροές που είτε αποσύρθηκαν εσπευσμένα είτε άφησαν πίσω τους περισσότερα ερωτηματικά από όσα απάντησαν. Όλα αυτά ενώ η ηγεσία του Λιμενικού, ειρήσθω εν παρόδω, είναι ήδη υπόδικη για το ναυάγιο της Πύλου με τους εκατοντάδες νεκρούς.
Η σβηστή κάμερα και το βάρος της απόδειξης
Στο κέντρο της υπόθεσης βρίσκεται η αποκάλυψη ότι το περιπολικό σκάφος του Λιμενικού διέθετε κάμερα, η οποία όμως δεν είχε τεθεί σε λειτουργία από το πλήρωμα. Όπως προκύπτει από το ρεπορτάζ του Jean Souliotis στην «Καθημερινή», η μη ενεργοποίηση κάμερας σε μια επιχείρηση υψηλού κινδύνου για ανθρώπινες ζωές δεν αποτελεί δευτερεύουσα λεπτομέρεια.
Κατά πάγια νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όταν άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους ή υφίστανται σοβαρή σωματική βλάβη υπό τον έλεγχο ή την άμεση εμπλοκή κρατικών αρχών, το κράτος φέρει αυξημένο βάρος απόδειξης ότι η χρήση βίας ήταν απολύτως αναγκαία και αναλογική. Η απουσία καταγραφής, όταν υπήρχε τεχνική δυνατότητα, αρκεί από μόνη της για να στοιχειοθετήσει παραβίαση του άρθρου 2 της ΕΣΔΑ.
Το αφήγημα χωρίς έλεγχο δεν είναι δικαιοσύνη
Το κράτος δικαίου δεν κρίνεται από το αν το κρατικό αφήγημα είναι πειστικό – αν δηλαδή οι διακινητές άνοιξαν πυρ ή αν δεν συμμορφώθηκαν στα σήματα του Λιμενικού. Κρίνεται από το αν αυτό το αφήγημα είναι ελέγξιμο. Και χωρίς βίντεο, χωρίς αντικειμενικά δεδομένα, δεν είναι.
Η απουσία καταγραφής ακυρώνει τη δυνατότητα ανεξάρτητου ελέγχου και μετατρέπει την επίσημη εκδοχή σε μονομερή αφήγηση. Σε αυτό το πλαίσιο, η σκόπιμα σβηστή κάμερα μπορεί να θεμελιώσει ποινικές και πειθαρχικές ευθύνες για τον κυβερνήτη και τα μέλη του πληρώματος, για παράβαση καθήκοντος και απόπειρα συγκάλυψης.
Τα κρίσιμα ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα
Παρά την ΕΔΕ που διατάχθηκε από τον υπουργό Ναυτιλίας Βασίλη Κικίλια, μια σειρά θεμελιωδών ερωτημάτων παραμένουν χωρίς πειστική απάντηση.
Πρώτον, η αρχική διαρροή περί πυροβολισμών. Από πού προήλθε και γιατί αποσύρθηκε τόσο γρήγορα, για να αντικατασταθεί από το σενάριο του διεμβολισμού;
Δεύτερον, ο ίδιος ο διεμβολισμός. Τι είδους διεμβολισμό μπορεί να προκαλέσει ένα υπερφορτωμένο φουσκωτό με σχεδόν 40 άτομα και για ποιο λόγο να κινηθεί σκόπιμα πάνω σε ένα πολύ μεγαλύτερο και απείρως ανθεκτικό σκάφος του Λιμενικού;
Τρίτον, το ζήτημα των καμερών. Το σκάφος του Λιμενικού είχε κάμερες, αλλά, σύμφωνα με την «Καθημερινή», δεν τέθηκαν σε λειτουργία όπως όφειλαν. Αν αυτό ισχύει, ποιες κυρώσεις προβλέπονται και αν η ΕΔΕ θα ερευνήσει ουσιαστικά και τυχόν ευθύνες των λιμενικών;
Τέταρτον, οι κανόνες εμπλοκής. Τηρήθηκαν οι προβλεπόμενες διαδικασίες έρευνας και διάσωσης, δεδομένου ότι το φουσκωτό βρισκόταν σε ελληνικά χωρικά ύδατα;
Πέμπτον, ο τραγικός απολογισμός. Αν πράγματι υπήρξε διεμβολισμός από το μικρό σκάφος προς το μεγάλο, πώς εξηγούνται οι 15 θάνατοι; Μπορεί η πρόσκρουση ενός υπερφορτωμένου φουσκωτού, με περιορισμένη ταχύτητα και ορμή, να οδηγήσει από μόνη της σε ένα τόσο ανεξέλεγκτο και φονικό αποτέλεσμα;
Από την Πύλο στη Χίο: το ίδιο μοτίβο
Η υπόθεση της Χίου δεν είναι μεμονωμένη. Επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο που καταγράφηκε στην Πύλο: απουσία κρίσιμων οπτικών δεδομένων, καθυστερημένη ή επιλεκτική δημοσιοποίηση πληροφοριών και επικοινωνιακή θωράκιση του κράτους πριν από οποιαδήποτε ανεξάρτητη διερεύνηση. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι το ΕΔΔΑ δεν εξετάζει «ατυχήματα», αλλά επαναλαμβανόμενες πρακτικές.
Ένα έγκλημα απολύτως προβλέψιμο
Το έγκλημα της Χίου ήταν απολύτως προβλέψιμο. Ήταν προβλέψιμο ότι κάποια στιγμή ένα pushback θα οδηγούσε ξανά σε τραγωδία· δεν χωρίζει μεγάλη απόσταση την απώθηση μιας βάρκας από τη βύθισή της. Ήταν προβλέψιμο ότι, εφόσον δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη για την Πύλο και δεν άλλαξε τίποτα στην πολιτική της «αποτροπής με κάθε κόστος», θα υπήρχαν ξανά νεκροί.
Ήταν προβλέψιμο ότι η λογική του «πολέμου» στα σύνορα και της αντιμετώπισης των μεταναστών ως «εισβολέων» θα παρήγαγε ξανά θύματα. Ότι θα ανακοινωνωνόταν άμεσα το πόρισμα της προπαγάνδας που αθωώνει προκαταβολικά το κράτος. Ότι στα κοινωνικά δίκτυα το «δεν φταίμε εμείς» θα συνόδευε ξανά το «καλά κάνανε και τους πνίξανε».
Όταν η αυθαιρεσία επιστρέφει στο εσωτερικό
Η πολιτική της δημαγωγίας και του ηθικού πανικού γύρω από τη μετανάστευση έχει ήδη οδηγήσει τμήμα της κοινωνίας να μην αναγνωρίζει καμία αξία στις ζωές προσφύγων και μεταναστών. Και όταν, σύμφωνα με όλους τους διεθνείς δείκτες, μια χώρα έχει απωλέσει τα χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου κράτους δικαίου, ο λογαριασμός δεν μένει απλήρωτος.
Είναι απολύτως προβλέψιμο ότι αυτή η μηχανή βίας και αυθαιρεσίας, που στήθηκε αρχικά για τους «ξένους», αργά ή γρήγορα θα στραφεί και προς τα μέσα. Η Μινεάπολη δεν είναι μια μακρινή εξαίρεση. Είναι μια εικόνα από το μέλλον.
