Η ελληνική κυβέρνηση επιχειρεί να περπατήσει σε ένα πολιτικό τεντωμένο σκοινί. Από τη μία πλευρά, η πραγματικότητα της οικονομίας επιβάλλει την άμεση κάλυψη δεκάδων χιλιάδων κενών θέσεων εργασίας σε κρίσιμους τομείς, από τον τουρισμό και τις κατασκευές έως τη γεωργία.
Από την άλλη, το μεταναστευτικό παραμένει ένα από τα πιο φορτισμένα πολιτικά ζητήματα, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη, με τη δεξιά εκλογική βάση να απαιτεί «σκληρότητα» και μηδενική ανοχή απέναντι στην παράτυπη μετανάστευση.
Αυτή τη διπλή πραγματικότητα αποτυπώνει, με εκτενή ανάλυση, το Politico, περιγράφοντας το «διπλό παιχνίδι» της κυβέρνησης: άνοιγμα της πόρτας σε δεκάδες χιλιάδες νόμιμους εργαζόμενους από τρίτες χώρες και ταυτόχρονα αυστηροποίηση του πλαισίου για όσους έχουν εισέλθει παράνομα στη χώρα. Το νέο νομοσχέδιο, που αναμένεται να ψηφιστεί από τη Βουλή, επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις ανάγκες της αγοράς εργασίας και στις πολιτικές πιέσεις από τα δεξιά, στέλνοντας ένα σύνθετο –και αντιφατικό, κατά τους επικριτές του– μήνυμα.
Η οικονομία ζητά εργαζομένους, η πολιτική ζητά αυστηρότητα
Η αφετηρία της νέας νομοθετικής πρωτοβουλίας δεν βρίσκεται σε κάποια ιδεολογική μεταστροφή, αλλά σε μια πιεστική οικονομική ανάγκη. Τα τελευταία δύο χρόνια, το ελληνικό κράτος έχει εγκρίνει περισσότερες από 80.000 θέσεις εργασίας ετησίως για μετανάστες. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν μελέτες επαγγελματικών φορέων, οι πραγματικές ανάγκες της οικονομίας είναι υπερδιπλάσιες, ενώ μόλις οι μισές από τις εγκεκριμένες θέσεις καταφέρνουν να καλυφθούν.
Η έλλειψη εργατικού δυναμικού έχει εξελιχθεί σε διαρθρωτικό πρόβλημα. Στον τουρισμό, ξενοδοχεία και επιχειρήσεις εστίασης λειτουργούν με προσωπικό ασφαλείας, στις κατασκευές μεγάλα έργα καθυστερούν λόγω έλλειψης εξειδικευμένων και ανειδίκευτων εργατών, ενώ στην αγροτική παραγωγή ο κίνδυνος απώλειας σοδειών είναι υπαρκτός. Σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας γνωρίζει ότι χωρίς εισροή ξένων εργαζομένων, η ανάπτυξη κινδυνεύει να «φρενάρει».
Την ίδια στιγμή, όμως, το μεταναστευτικό εξακολουθεί να λειτουργεί ως πολιτικό ναρκοπέδιο. Παρά τη σημαντική μείωση των ροών σε σχέση με το 2015, όταν τα νησιά του Αιγαίου ήταν από τις βασικές πύλες εισόδου προς την Ευρώπη, το ζήτημα παραμένει «καυτό». Η κυβέρνηση επιδιώκει να εμφανιστεί αποφασιστική και αυστηρή, αποτρέποντας κάθε κατηγορία περί «χαλαρής» στάσης που θα μπορούσε να τροφοδοτήσει την ακροδεξιά ρητορική.
Το νομοσχέδιο με τις δύο όψεις
Αυτή η διπλή στόχευση αποτυπώνεται ξεκάθαρα στο περιεχόμενο του νομοσχεδίου. Ο κεντρικός του άξονας είναι η απλοποίηση των διαδικασιών για την είσοδο εργαζομένων μέσω διακρατικών συμφωνιών με χώρες όπως η Ινδία, το Μπανγκλαντές και η Αίγυπτος. Οι συμφωνίες αυτές προβλέπουν οργανωμένα προγράμματα πρόσληψης, με στόχο να καλυφθούν συγκεκριμένες ανάγκες της ελληνικής αγοράς εργασίας.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στη δημιουργία διαδικασιών «fast track» για μεγάλα δημόσια έργα, όπου οι καθυστερήσεις λόγω έλλειψης προσωπικού έχουν άμεσο οικονομικό και πολιτικό κόστος. Η λογική είναι σαφής: νόμιμη, ελεγχόμενη μετανάστευση για εργασία, με όρους που εξυπηρετούν τις ανάγκες της οικονομίας και περιορίζουν τη γραφειοκρατία.
Ωστόσο, το ίδιο νομοσχέδιο περιλαμβάνει και ένα δεύτερο, εξίσου βαρύ σκέλος: τη δραστική σκλήρυνση της στάσης απέναντι στους μετανάστες που έχουν εισέλθει παράνομα στη χώρα. Σύμφωνα με τη νέα ρύθμιση, όσοι βρίσκονται σήμερα στην Ελλάδα χωρίς νόμιμο καθεστώς δεν θα έχουν καμία δυνατότητα νομιμοποίησης στο μέλλον.
«Όποιος είναι παράνομος, θα παραμείνει παράνομος»
Η κυβερνητική γραμμή αποτυπώθηκε με απόλυτη σαφήνεια στις δηλώσεις του υπουργού Μετανάστευσης Θάνου Πλεύρη. «Χρειαζόμαστε εργαζομένους, αλλά είμαστε σκληροί απέναντι στην παράνομη μετανάστευση», δήλωσε στην ΕΡΤ, συνοψίζοντας το αφήγημα της κυβέρνησης. Στη Βουλή, ο ίδιος ήταν ακόμη πιο κατηγορηματικός: «Όποιος είναι παράνομος αυτή τη στιγμή θα παραμείνει παράνομος και, όταν εντοπιστεί, θα συλληφθεί, θα φυλακιστεί για δύο έως πέντε χρόνια και θα επαναπατριστεί».
Η δήλωση αυτή δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Το νομοσχέδιο όχι μόνο αποκλείει κάθε προοπτική ένταξης για όσους έχουν εισέλθει παράτυπα, αλλά ενισχύει και το ποινικό πλαίσιο. Καταργείται, μεταξύ άλλων, η διάταξη που επέτρεπε σε ασυνόδευτους ανηλίκους να αποκτήσουν άδεια διαμονής μετά την ενηλικίωσή τους, εφόσον φοιτούσαν σε σχολείο στην Ελλάδα.
Για την κυβέρνηση, το μήνυμα είναι διπλό: η νόμιμη μετανάστευση για εργασία είναι ευπρόσδεκτη, αλλά η παράτυπη είσοδος αντιμετωπίζεται πλέον ως σοβαρό ποινικό αδίκημα, χωρίς «παράθυρα» και εξαιρέσεις.
Οι αντιδράσεις της αντιπολίτευσης και το πολιτικό ρήγμα
Το νομοσχέδιο αναμένεται να εγκριθεί, καθώς η κυβέρνηση διαθέτει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ωστόσο, οι αντιδράσεις από την αντιπολίτευση είναι έντονες. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης καταγγέλλουν ότι η κυβέρνηση αγνοεί πλήρως την ανάγκη ένταξης των μεταναστών που ήδη ζουν και εργάζονται στη χώρα, υιοθετώντας, όπως υποστηρίζουν, ρητορική που φλερτάρει με την άκρα δεξιά.
Κατά την αντιπολίτευση, η επιλογή της «μηδενικής νομιμοποίησης» δημιουργεί έναν μόνιμο πληθυσμό ανθρώπων χωρίς δικαιώματα, ευάλωτων στην εκμετάλλευση και αποκλεισμένων από κάθε διαδικασία κοινωνικής ένταξης. Αντί να λύνει προβλήματα, υποστηρίζουν, το νομοσχέδιο τα μεταθέτει στο μέλλον, εντείνοντας τις κοινωνικές εντάσεις.
Στο στόχαστρο και οι ΜΚΟ
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της νέας νομοθεσίας αφορά τις μη κυβερνητικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στο μεταναστευτικό. Το νομοσχέδιο προβλέπει αυστηρές ποινές, ακόμη και υποχρεωτικές καθείρξεις τουλάχιστον 10 ετών και βαριά χρηματικά πρόστιμα, για όσους διευκολύνουν την παράνομη είσοδο, παρέχουν μεταφορά ή βοηθούν μετανάστες να παραμείνουν στη χώρα.
Παράλληλα, παρέχει στον υπουργό Μετανάστευσης ευρείες εξουσίες για τη διαγραφή ΜΚΟ από τα μητρώα, ακόμη και με βάση ποινικές κατηγορίες σε βάρος ενός μόνο μέλους τους. Προβλέπεται επίσης η δυνατότητα ανάκλησης αδειών διαμονής με βάση απλή υποψία, γεγονός που, σύμφωνα με τους επικριτές, υπονομεύει ευθέως το τεκμήριο αθωότητας.
Οι ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα
Οι αντιδράσεις δεν περιορίζονται στην πολιτική αντιπαράθεση. Ο Συνήγορος του Πολίτη έχει εκφράσει σοβαρές ανησυχίες, επισημαίνοντας ότι η ποινικοποίηση της παράνομης εισόδου παραβιάζει διεθνείς συμβάσεις για τη μεταχείριση των προσφύγων. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι που ζητούν άσυλο συχνά δεν έχουν άλλη επιλογή από το να εισέλθουν σε μια χώρα χωρίς τα προβλεπόμενα έγγραφα.
Εξίσου επικριτικός εμφανίστηκε και ο διευθυντής του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες, Λευτέρης Παπαγιαννάκης, ο οποίος χαρακτήρισε τη νομοθετική πρωτοβουλία ως μέρος μιας «διεθνούς εχθρικής και ρατσιστικής πολιτικής γύρω από τη μετανάστευση». Κατά τον ίδιο, η «δυαδική» προσέγγιση της κυβέρνησης –εργάτες ναι, άνθρωποι με δικαιώματα όχι– υπονομεύει κάθε προσπάθεια ουσιαστικής διαχείρισης του φαινομένου.
Ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα με ελληνικές ιδιαιτερότητες
Το Politico εντάσσει τις εξελίξεις στην Ελλάδα στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Παρά τη μείωση των ροών, το μεταναστευτικό παραμένει ένα από τα πιο εκρηκτικά πολιτικά ζητήματα στην Ευρώπη, επηρεάζοντας εκλογές, κυβερνητικές ισορροπίες και τη δημόσια συζήτηση. Η Ελλάδα, ως χώρα πρώτης γραμμής αλλά και ως οικονομία με αυξανόμενες ανάγκες σε εργατικό δυναμικό, βρίσκεται σε μια ιδιαίτερα δύσκολη θέση.
Το νέο νομοσχέδιο επιχειρεί να απαντήσει ταυτόχρονα σε αντικρουόμενες πιέσεις: τις ανάγκες της αγοράς, τις πολιτικές ευαισθησίες της δεξιάς βάσης και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας. Το αν αυτή η ισορροπία μπορεί να διατηρηθεί ή αν θα καταρρεύσει υπό το βάρος των αντιφάσεών της, μένει να φανεί.
Σε κάθε περίπτωση, το «διπλό παιχνίδι» που περιγράφει το Politico αποτυπώνει με ακρίβεια το κεντρικό δίλημμα της ελληνικής μεταναστευτικής πολιτικής: πώς μπορείς να χρειάζεσαι απεγνωσμένα μετανάστες ως εργαζόμενους, αλλά να τους αντιμετωπίζεις ταυτόχρονα ως πολιτικό και κοινωνικό πρόβλημα. Ένα ερώτημα που δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά ολόκληρη την Ευρώπη.
