Η σύγκρουση ρητορικής μεταξύ Ιράν και Ηνωμένες Πολιτείες εισέρχεται σε φάση υψηλής επικινδυνότητας. Η Τεχεράνη ξεκαθάρισε ότι οποιαδήποτε επίθεση στο έδαφός της, ακόμη και «περιορισμένη», θα θεωρηθεί πράξη επιθετικότητας, σε μια στιγμή που η Ουάσινγκτον ενισχύει τη στρατιωτική της παρουσία στον Περσικό Κόλπο και ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης.
Το διακύβευμα υπερβαίνει τη διμερή αντιπαράθεση. Στο επίκεντρο βρίσκεται η πιο κρίσιμη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη: τα Στενά του Ορμούζ. Από εκεί διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας θαλάσσιας διακίνησης πετρελαίου και LNG. Ένα θερμό επεισόδιο θα μπορούσε να προκαλέσει άλμα τιμών, ενεργειακό σοκ και αλυσιδωτές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
«Δεν υπάρχει περιορισμένο πλήγμα»
Απαντώντας στις δηλώσεις Τραμπ ότι εξετάζεται «περιορισμένη» στρατιωτική επίθεση εάν το Ιράν δεν καταλήξει σύντομα σε συμφωνία με τις ΗΠΑ, ο εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ, Εσμαΐλ Μπαγαΐ, ήταν κατηγορηματικός: «Δεν υπάρχει περιορισμένο πλήγμα. Μια πράξη επιθετικότητας θα θεωρηθεί πράξη επιθετικότητας. Τελεία και παύλα».
Η φράση αυτή αποτυπώνει τη στρατηγική γραμμή της Τεχεράνης: κάθε αμερικανική στρατιωτική ενέργεια θα αντιμετωπιστεί ως κλιμάκωση πλήρους κλίμακας. Το μήνυμα απευθύνεται τόσο στην Ουάσινγκτον όσο και στους περιφερειακούς παίκτες, ιδίως στο Ισραήλ, που παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις.
Ο Τραμπ επιδιώκει νέα συμφωνία για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά παράλληλα έχει ενισχύσει την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή. Το προηγούμενο διάστημα διέταξε περιορισμένα πλήγματα κατά ιρανικών στόχων, δοκιμάζοντας τα όρια της αποτροπής.
Η αγορά «τιμολογεί» τον πόλεμο
Η ενεργειακή συμβουλευτική FGE NexantECA εκτιμά ότι η σύγκρουση μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης είναι πλέον «αναπόφευκτη». Ο πρόεδρός της, Fereidun Fesharaki, δήλωσε στο Bloomberg TV ότι οι ΗΠΑ «δεν έχουν ουσιαστικά επιλογή παρά να προχωρήσουν σε πόλεμο», εκτιμώντας ότι οι συνομιλίες είναι καταδικασμένες λόγω της πολιτικής αδυναμίας της ιρανικής ηγεσίας να αποδεχθεί πλήρως τις αμερικανικές απαιτήσεις.
Οι τιμές του Brent, που κινούνται γύρω από τα 71 δολάρια το βαρέλι, έχουν ήδη ενισχυθεί από τις αρχές του έτους, καθώς η αγορά ενσωματώνει «ασφάλιστρο γεωπολιτικού κινδύνου». Σύμφωνα με τον Fesharaki, εάν υπάρξει σοβαρή διατάραξη ροών, το Brent μπορεί να κινηθεί στην περιοχή των 90–100 δολαρίων. Πρόκειται για επίπεδα που θα επηρεάσουν άμεσα τον πληθωρισμό, τα μεταφορικά κόστη και την ενεργειακή πολιτική σε Ευρώπη και Ασία.
Γιατί τα Στενά του Ορμούζ είναι το «κλειδί»
Τα Στενά του Ορμούζ συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με την Αραβική Θάλασσα. Στο στενότερο σημείο τους έχουν πλάτος περίπου 33 χιλιόμετρα. Παρά το περιορισμένο γεωγραφικό εύρος, από εκεί διέρχονται:
- Περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου ημερησίως
- Σχεδόν το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου
- Πάνω από 500 δισ. δολάρια σε ετήσιες ενεργειακές ροές
- Περίπου το 20% των παγκόσμιων φορτίων LNG
Το πετρέλαιο προέρχεται από το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ, το Κατάρ, τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Το 84% των φορτίων κατευθύνεται σε ασιακές αγορές, κυρίως Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία και Νότια Κορέα.
Η ενεργειακή ασφάλεια της Ασίας εξαρτάται από μια στενή λωρίδα θάλασσας, στην οποία το Ιράν διαθέτει γεωγραφικό και στρατιωτικό πλεονέκτημα.
Τα σενάρια ιρανικής αντίδρασης
Ο Fesharaki περιγράφει δύο βασικές επιλογές της Τεχεράνης:
Πρώτον, επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές ή στόχους σε γειτονικά κράτη, όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κουβέιτ.
Δεύτερον, απόπειρα αποκλεισμού ή σοβαρής διατάραξης της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, με χρήση ναρκών, ταχύπλοων σκαφών, αντιπλοϊκών πυραύλων ή ασύμμετρων επιχειρήσεων.
Σε συνδυασμό με πιθανή πίεση στο στενό Μπαμπ αλ-Μαντέμπ, μέσω των Χούθι στην Υεμένη, το ρίσκο για τη διεθνή ναυσιπλοΐα θα αυξανόταν δραματικά.
Τα τέσσερα σενάρια για την απόφαση Τραμπ
Ανάλυση της Jerusalem Post καταγράφει τέσσερα πιθανά σενάρια:
- Άμεση επίθεση εντός της εβδομάδας, εφόσον οι διαπραγματεύσεις κριθούν ατελέσφορες.
- Επίθεση στις αρχές της επόμενης εβδομάδας, αφού εξαντληθούν οι προθεσμίες.
- Αναβολή έως μετά το Ραμαζάνι, ώστε να αποφευχθεί περαιτέρω θρησκευτική και πολιτική φόρτιση.
- Παράταση και διατήρηση πίεσης χωρίς άμεσο χτύπημα, επιλογή που θεωρείται λιγότερο πιθανή λόγω κόστους και στρατιωτικής κινητοποίησης.
Η απόφαση του Τραμπ θα αποτελέσει μία από τις πιο κρίσιμες της προεδρίας του. Το πολιτικό κόστος στο εσωτερικό, η σχέση με το Ισραήλ, οι συμμαχίες στον Κόλπο και η παγκόσμια οικονομία συνδέονται σε ένα σύνθετο πλέγμα.
Παρά την κλιμάκωση, αναμένονται συνομιλίες στη Γενεύη με διαμεσολάβηση του Ομάν. Ο Ιρανός ΥΠΕΞ Αμπάς Αραγτσί δηλώνει πρόθυμος για επαφή με τον Αμερικανό ειδικό απεσταλμένο Στιβ Γουίτκοφ, θέτοντας όμως σαφή όρο: καμία διαπραγμάτευση υπό στρατιωτική απειλή.
Η πιθανότητα αποτυχίας των επαφών είναι υψηλή. Εάν η κρίση εξελιχθεί σε πολεμική αναμέτρηση, η αποκατάσταση σταθερότητας στην παραγωγή και στις ροές ενέργειας θα απαιτήσει μήνες, ενδεχομένως και έναν χρόνο.
Η παγκόσμια οικονομία μπροστά σε νέο σοκ
Η αγορά δεν φοβάται απλώς έναν ακόμη γύρο έντασης. Ανησυχεί για πραγματική διαταραχή στην προσφορά. Ένα άλμα του Brent στα 100 δολάρια θα μεταφραστεί σε ακριβότερα καύσιμα, μεταφορές και βιομηχανική παραγωγή.
Για την Ευρώπη, που ήδη αντιμετωπίζει εύθραυστη ενεργειακή ισορροπία, και για την Ασία, που εξαρτάται μαζικά από τα φορτία του Κόλπου, το ρίσκο είναι άμεσο.
Οι επόμενες ημέρες θα κρίνουν αν η αντιπαράθεση θα παραμείνει στο επίπεδο της αποτροπής ή αν ο Τραμπ θα επιλέξει τη στρατιωτική οδό. Σε αυτή την περίπτωση, τα Στενά του Ορμούζ θα μετατραπούν από εμπορικό πέρασμα σε παγκόσμιο σημείο ανάφλεξης.
