Οι Χειμερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες επιστρέφουν αυτή την εβδομάδα στην Ευρώπη, με το Μιλάνο και την Κορτίνα ντ’ Αμπέτσο να ετοιμάζονται να φιλοξενήσουν τους κορυφαίους αθλητές του κόσμου στο εντυπωσιακό σκηνικό των ιταλικών Άλπεων. Το αφήγημα είναι γνώριμο: αθλητική υπέρβαση, διεθνής συναδέλφωση, παγκόσμια γιορτή του ευ αγωνίζεσθαι.
Ωστόσο, πίσω από τον πάγο, το χιόνι και τις τελετές έναρξης, οι Ολυμπιακοί Αγώνες —και ιδίως οι Χειμερινοί— είχαν ανέκαθεν και μια δεύτερη, λιγότερο αθώα διάσταση. Λειτούργησαν ως σκηνή επίδειξης ισχύος, ως καθρέφτης γεωπολιτικών ανταγωνισμών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ως προοίμιο πολεμικών συγκρούσεων.
«Ένα γεγονός όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι εκ φύσεως πολιτικό, επειδή ουσιαστικά πρόκειται για έναν ανταγωνισμό μεταξύ εθνών», εξηγεί ο Andrew Bertoli, επίκουρος καθηγητής στο IE University της Μαδρίτης, που μελετά τη διασταύρωση αθλητισμού και πολιτικής. «Οι Αγώνες μετατρέπονται σε μια αρένα όπου τα κράτη ανταγωνίζονται για κύρος, αναγνώριση και ήπια ισχύ».
Η ιστορία δείχνει ότι οι Χειμερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες σπάνια έμειναν έξω από τις μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις της εποχής τους. Από τον Ψυχρό Πόλεμο και τον ναζισμό έως τις σύγχρονες ρωσικές εισβολές, ιδού πέντε χαρακτηριστικές στιγμές όπου ο αθλητισμός και η παγκόσμια πολιτική συγκρούστηκαν μετωπικά.
1980: Το «Θαύμα στον Πάγο» και ο Ψυχρός Πόλεμος
Ένα από τα πιο εμβληματικά επεισόδια στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων γεννήθηκε μέσα σε ένα κλίμα έντονης γεωπολιτικής έντασης. Το 1979 η Σοβιετική Ένωση είχε εισβάλει στο Αφγανιστάν, αναζωπυρώνοντας τον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες ο Ρόναλντ Ρίγκαν κέρδιζε τις εκλογές με σκληρή αντισοβιετική ρητορική.
Στους Χειμερινούς Αγώνες του 1980, στο Λέικ Πλάσιντ της Νέας Υόρκης, αυτή η παγκόσμια αντιπαράθεση πήρε σάρκα και οστά πάνω στον πάγο. Η εθνική ομάδα χόκεϊ των ΗΠΑ, αποτελούμενη κυρίως από φοιτητές και ερασιτέχνες, βρέθηκε αντιμέτωπη με την πανίσχυρη σοβιετική ομάδα, μια καλοκουρδισμένη μηχανή χρυσών μεταλλίων.
Το αποτέλεσμα έμοιαζε προδιαγεγραμμένο — μέχρι που συνέβη το αδιανόητο. Οι Αμερικανοί επικράτησαν με 4-3, σε έναν αγώνα που έμεινε στην ιστορία ως το «Miracle on Ice». Καθώς τα τελευταία δευτερόλεπτα κυλούσαν, ο εκφωνητής του ABC, Al Michaels, φώναξε τη φράση που έμελλε να γίνει θρύλος: «Do you believe in miracles? Yes!».
Η σημασία της νίκης ξεπέρασε κατά πολύ τον αθλητισμό. Για μια αμερικανική κοινωνία που βίωνε κρίση αυτοπεποίθησης, το αποτέλεσμα λειτούργησε ως συμβολική ήττα της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Ρίγκαν αργότερα δήλωσε ότι το παιχνίδι απέδειξε πως «οι καλοί τύποι, ακόμη και σε έναν σκληρό κόσμο, μπορούν να τερματίσουν πρώτοι». Η πολιτική του βαρύτητα φάνηκε και δεκαετίες μετά, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ απένειμε στην ομάδα το Χρυσό Μετάλλιο του Κογκρέσου.
2014: Το Σότσι και η εισβολή στην Κριμαία
Τέσσερις ημέρες. Τόσο χρειάστηκε η Ρωσία μετά τη λήξη των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων του Σότσι για να στείλει στρατεύματα στην Κριμαία και να προχωρήσει στην προσάρτηση της ουκρανικής χερσονήσου.
Η συγκυρία δεν ήταν τυχαία. Λίγο πριν από τους Αγώνες, ο φιλορώσος πρόεδρος της Ουκρανίας, Βίκτορ Γιανουκόβιτς, είχε διαφύγει στη Μόσχα, μετά από μαζικές διαδηλώσεις υπέρ της δημοκρατίας και της ευρωπαϊκής προοπτικής της χώρας. Οι εικόνες από την Πλατεία Ανεξαρτησίας στο Κίεβο συνυπήρχαν στα διεθνή δελτία ειδήσεων με τα στιγμιότυπα των Ολυμπιακών, όπου η Ρωσία κυριαρχούσε στον πίνακα των μεταλλίων.
Στις 23 Φεβρουαρίου 2014 έσβησε η Ολυμπιακή φλόγα στο Σότσι. Στις 27 Φεβρουαρίου, ρωσικά στρατεύματα χωρίς διακριτικά κατέλαβαν στρατηγικά σημεία στην Κριμαία, ύψωσαν ρωσικές σημαίες και έθεσαν τις βάσεις για την προσάρτηση. Αργότερα την ίδια χρονιά, η Ρωσία βρέθηκε αντιμέτωπη με αποκαλύψεις για κρατικά οργανωμένο πρόγραμμα ντόπινγκ, με πολλούς αθλητές να χάνουν τα μετάλλιά τους.
2022: Η εισβολή στην Ουκρανία, ξανά
Η επανάληψη του μοτίβου ήταν σχεδόν ανατριχιαστική. Στους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου το 2022, ο Βλαντίμιρ Πούτιν έδωσε το «παρών» στην τελετή έναρξης, συναντήθηκε με τον Σι Τζινπίνγκ και διακήρυξε μια εταιρική σχέση «χωρίς όρια» μεταξύ Ρωσίας και Κίνας.
Τέσσερις ημέρες μετά τη λήξη των Αγώνων, στις 24 Φεβρουαρίου, ο Πούτιν ανακοίνωσε «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» στην Ουκρανία. Μέσα σε λίγα λεπτά, ρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν στη χώρα και πύραυλοι έπληξαν το Κίεβο, το Χάρκοβο και άλλες πόλεις.
Σύμφωνα με αποκαλύψεις των New York Times, αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούσαν ότι το Πεκίνο είχε ζητήσει από τη Μόσχα να καθυστερήσει την εισβολή έως το τέλος των Αγώνων. Η Κίνα αρνήθηκε ότι είχε εκ των προτέρων γνώση των σχεδίων. Όπως και να έχει, οι Ολυμπιακοί λειτούργησαν και πάλι ως σύντομο διάλειμμα πριν από μια μεγάλης κλίμακας πολεμική σύγκρουση.
2018: Η επίδειξη κορεατικής ενότητας
Όχι όλες οι πολιτικές στιγμές των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων είχαν πολεμικό πρόσημο. Το 2018, στη Νότια Κορέα, οι Αγώνες του Πιονγκτσάνγκ έγιναν σκηνή μιας σπάνιας —έστω και προσωρινής— διπλωματικής ύφεσης.
Λίγους μήνες πριν, η Βόρεια Κορέα πραγματοποιούσε πυρηνικές και βαλλιστικές δοκιμές, προκαλώντας διεθνή συναγερμό και απειλές στρατιωτικής δράσης από τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ. Η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή παρακολουθούσε με ανησυχία την κατάσταση, καθώς οι Αγώνες θα διεξάγονταν μόλις λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα από τα σύνορα.
Η ανατροπή ήρθε με την πρωτοχρονιάτικη ομιλία του Κιμ Γιονγκ Ουν, ο οποίος άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο συμμετοχής στους Αγώνες. Τελικά, Βορειοκορεάτες αθλητές συμμετείχαν, ενώ στην τελετή έναρξης οι δύο Κορέες παρέλασαν μαζί, υπό κοινή σημαία. Οι δύο χώρες σχημάτισαν ακόμη και ενιαία ομάδα στο γυναικείο χόκεϊ επί πάγου.
Η εικόνα της ενότητας δεν έλυσε τις βαθιές αντιθέσεις, αλλά λειτούργησε ως καταλύτης για την επανεκκίνηση διαλόγου. Οι εντάσεις επανήλθαν αργότερα, όμως οι Αγώνες του 2018 έμειναν ως παράδειγμα του πώς ο αθλητισμός μπορεί, έστω προσωρινά, να ανοίξει διπλωματικά παράθυρα.
1936: Οι Ναζί, το Γκάρμιςχ και το Ρηνανικό μέτωπο
Η πολιτικοποίηση των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων δεν είναι φαινόμενο του 20ού ή 21ου αιώνα μόνο. Το 1936, λίγους μήνες πριν από τους διαβόητους Θερινούς Αγώνες του Βερολίνου, η ναζιστική Γερμανία φιλοξένησε τους Χειμερινούς Αγώνες στο Γκάρμιςχ-Παρτενκίρχεν.
Το καθεστώς του Χίτλερ αξιοποίησε τη διοργάνωση για να προβάλει μια εικόνα ειρηνικής, ευημερούσας Γερμανίας, επιχειρώντας να αποκαταστήσει το διεθνές της κύρος μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Φωτογραφίες της εποχής δείχνουν τον Αδόλφο Χίτλερ και τον Γιόζεφ Γκέμπελς να υπογράφουν αυτόγραφα σε Καναδούς αθλητές, σε μια σκηνοθετημένη επίδειξη «κανονικότητας».
Λίγες εβδομάδες μετά τη λήξη των Αγώνων, ο Χίτλερ διέταξε την είσοδο γερμανικών στρατευμάτων στη Ρηνανία, παραβιάζοντας κατάφωρα τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Η υποτονική αντίδραση της Γαλλίας και της Βρετανίας ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση του ναζιστικού καθεστώτος, ανοίγοντας τον δρόμο για τις επόμενες επιθετικές κινήσεις που οδήγησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ολυμπιακή ουδετερότητα ή πολιτική ψευδαίσθηση;
Οι Χειμερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες παρουσιάζονται συχνά ως ουδέτερο έδαφος, αποκομμένο από τις συγκρούσεις του κόσμου. Η ιστορία, όμως, δείχνει το αντίθετο. Από συμβολικές νίκες στον Ψυχρό Πόλεμο έως στρατιωτικές εισβολές που ακολούθησαν σχεδόν αμέσως μετά τη λήξη τους, οι Αγώνες λειτούργησαν επανειλημμένα ως καθρέφτης —και άλλοτε ως προπέτασμα— της διεθνούς πολιτικής.
Καθώς το Ολυμπιακό φως ανάβει ξανά στην Ευρώπη, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: μπορούν οι Αγώνες να μείνουν πραγματικά έξω από την πολιτική ή αποτελούν, αναπόφευκτα, μέρος της; Αν η ιστορία αποτελεί οδηγό, η απάντηση είναι μάλλον προφανής.
