Μια δικαστική απόφαση με τεχνικό χαρακτήρα, αλλά τεράστιο οικονομικό και πολιτικό αποτύπωμα, απειλεί να αναδιατάξει ριζικά το τοπίο του ιδιωτικού χρέους στην Ελλάδα. Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου έκρινε ότι για τα δάνεια που έχουν υπαχθεί στον Νόμο Κατσέλη οι τόκοι δεν θα υπολογίζονται πλέον επί του συνολικού ανεξόφλητου κεφαλαίου, αλλά επί της μηνιαίας δόσης. Για περίπου 350.000 οφειλέτες και εγγυητές, η απόφαση αυτή μεταφράζεται σε δραστική μείωση των δόσεων – σχεδόν σε άτοκα δάνεια. Για τις τράπεζες, τους servicers και το Δημόσιο, όμως, ανοίγει ένας «ασκός του Αιόλου» με οικονομικές, θεσμικές και δημοσιονομικές συνέπειες που κανείς δεν μπορεί ακόμη να ποσοτικοποιήσει πλήρως.
Τι ακριβώς αποφάσισε ο Άρειος Πάγος και γιατί είναι κομβικό
Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου, υιοθετώντας την εισήγηση του αντιπροέδρου Σωτήρη Πλαστήρα, έβαλε τέλος σε μια πολυετή δικαστική ασάφεια. Δεκάδες ειρηνοδικεία και πρωτοδικεία σε όλη τη χώρα εφάρμοζαν διαφορετικές μεθόδους υπολογισμού των τόκων στα δάνεια του Νόμου Κατσέλη. Άλλες αποφάσεις υπολόγιζαν τους τόκους επί του συνολικού κουρεμένου κεφαλαίου, άλλες επί της μηνιαίας δόσης.
Το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι ο σωστός τρόπος είναι ο δεύτερος. Δηλαδή, οι τόκοι δεν «τρέχουν» πάνω στο σύνολο της οφειλής, αλλά μόνο στο ποσό που καταβάλλεται κάθε μήνα. Πρόκειται για μια επιλογή που στηρίζεται στη φιλοσοφία του Νόμου Κατσέλη: την προστασία της αξιοπρεπούς διαβίωσης του υπερχρεωμένου νοικοκυριού και τη διατήρηση μιας στοιχειώδους ισορροπίας μεταξύ κοινωνικής προστασίας και ικανοποίησης των πιστωτών.
Η απόφαση αφορά περίπου 350.000 δανειολήπτες και εγγυητές που έχουν ενταχθεί στον νόμο, αριθμός που την καθιστά μία από τις πιο μαζικές παρεμβάσεις στη λειτουργία της πιστωτικής αγοράς από την αρχή της κρίσης.
Πώς λειτουργεί μέχρι σήμερα ο υπολογισμός των τόκων στα δάνεια
Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της αλλαγής, χρειάζεται μια σύντομη αναδρομή στον τρόπο με τον οποίο αποπληρώνονται τα δάνεια στον δυτικό κόσμο. Στο κλασικό μοντέλο, η μηνιαία δόση αποτελείται από δύο μέρη: τόκους και κεφάλαιο. Στα πρώτα χρόνια, το μεγαλύτερο μέρος της δόσης αφορά τόκους, ενώ σταδιακά αυξάνεται το ποσοστό του κεφαλαίου.
Σε ένα παράδειγμα δανείου 100.000 ευρώ με διάρκεια 20 έτη, η μηνιαία δόση μπορεί να διαμορφώνεται στα 555 ευρώ. Τον πρώτο μήνα, περίπου 250 ευρώ αφορούν τόκους και 305 ευρώ κεφάλαιο. Τον επόμενο μήνα, το ανεξόφλητο υπόλοιπο μειώνεται, οι τόκοι υποχωρούν αναλογικά και το κεφάλαιο αυξάνεται. Στο τέλος της 20ετίας, οι τόκοι σχεδόν μηδενίζονται.
Αυτό το μοντέλο ισχύει καθολικά στις τραπεζικές πιστώσεις. Μέχρι σήμερα ίσχυε – με μικρές παραλλαγές – και για τα δάνεια του Νόμου Κατσέλη.
Τι αλλάζει με τον νέο τρόπο υπολογισμού
Με την απόφαση του Αρείου Πάγου, το σύστημα αυτό ανατρέπεται μόνο για μία κατηγορία δανείων: εκείνα που έχουν υπαχθεί στον Νόμο Κατσέλη. Οι τόκοι πλέον δεν υπολογίζονται επί του συνολικού κεφαλαίου, αλλά επί της μηνιαίας δόσης.
Στο ίδιο παράδειγμα, αντί οι τόκοι να ανέρχονται σε χιλιάδες ευρώ τον χρόνο, περιορίζονται σε επίπεδα της τάξης των 150 ευρώ ετησίως. Σύμφωνα με στελέχη των servicers, το «κούρεμα» των τόκων φτάνει ή και ξεπερνά το 90%. «Με την απόφαση αυτή, τα δάνεια του Νόμου Κατσέλη καθίστανται ουσιαστικά άτοκα», λέει χαρακτηριστικά κορυφαία πηγή του κλάδου.
Το αποτέλεσμα είναι διπλό: αφενός οι μηνιαίες δόσεις μειώνονται δραστικά, αφετέρου η συνολική αποπληρωμή του δανείου γίνεται πολύ πιο ευνοϊκή για τον οφειλέτη, ακόμη και σε βάθος δεκαετιών.
Γιατί οι servicers μιλούν για «μοναδική παγκόσμια εξαίρεση»
Οι διαχειριστές ιδιωτικού χρέους δεν κρύβουν την έντονη ενόχλησή τους. Υποστηρίζουν ότι η απόφαση δημιουργεί μια πρωτοφανή εξαίρεση στον τρόπο λειτουργίας των τραπεζικών πιστώσεων παγκοσμίως. Σε καμία άλλη χώρα – όπως σημειώνουν – δεν υπάρχει κατηγορία δανείων όπου οι τόκοι να υπολογίζονται με βάση τη δόση και όχι το κεφάλαιο.
Κατά την άποψή τους, αυτό αλλοιώνει τη βασική οικονομική λογική του δανεισμού και δημιουργεί σοβαρά ζητήματα ίσης μεταχείρισης μεταξύ δανειοληπτών. «Δύο δάνεια με το ίδιο κεφάλαιο και την ίδια διάρκεια αντιμετωπίζονται πλέον εντελώς διαφορετικά, μόνο και μόνο επειδή το ένα έχει υπαχθεί σε δικαστική ρύθμιση», τονίζουν.
Ποιος πληρώνει τη ζημιά: Ο κίνδυνος για τον «Ηρακλή»
Η πιο κρίσιμη διάσταση της απόφασης αφορά τις τιτλοποιήσεις κόκκινων δανείων που έγιναν τα προηγούμενα χρόνια στο πλαίσιο του προγράμματος «Ηρακλής». Οι τιτλοποιήσεις αυτές στηρίχθηκαν σε συγκεκριμένες προβλέψεις εσόδων, οι οποίες τώρα ανατρέπονται.
Σύμφωνα με μελέτη που έχουν στα χέρια τους οι servicers, η απώλεια εσόδων από την εφαρμογή της απόφασης υπολογίζεται κοντά στο 1 δισ. ευρώ. Τραπεζικοί κύκλοι προειδοποιούν ότι αν οι στόχοι του «Ηρακλή» δεν επιτευχθούν, ανοίγει ο δρόμος για την κατάπτωση των κρατικών εγγυήσεων.
Με απλά λόγια, εάν τα έσοδα των τιτλοποιήσεων δεν επαρκέσουν, το Δημόσιο μπορεί να κληθεί να καλύψει τη διαφορά. Και τότε, όπως σημειώνουν χαρακτηριστικά, «ο Έλληνας φορολογούμενος θα πληρώσει τη ζημιά».
Ο φόβος της Eurostat και το δημόσιο χρέος
Ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα αφορά τη στάση της Eurostat. Μέχρι σήμερα, οι κρατικές εγγυήσεις του «Ηρακλή» δεν προσμετρώνται στο δημόσιο χρέος, καθώς θεωρείται ότι ο κίνδυνος ενεργοποίησής τους είναι περιορισμένος.
Οι servicers δεν αποκλείουν ότι η νέα εξέλιξη θα επαναφέρει το θέμα στο τραπέζι. Αν η Eurostat κρίνει ότι οι εγγυήσεις καθίστανται πλέον πιο πιθανό να καταπέσουν, θα μπορούσε να ζητήσει την αναταξινόμησή τους στο δημόσιο χρέος, με απρόβλεπτες συνέπειες για τα δημοσιονομικά μεγέθη της χώρας.
Ο ηθικός κίνδυνος: Επιβράβευση των ασυνεπών;
Πέρα από τα λογιστικά και δημοσιονομικά ζητήματα, οι servicers θέτουν και ένα ζήτημα ηθικού κινδύνου. Στελέχη του κλάδου επισημαίνουν ότι υπάρχουν χιλιάδες δανειολήπτες που σταμάτησαν να πληρώνουν τις δόσεις τους στις αρχές της δεκαετίας του 2010, αναμένοντας την έκδοση δικαστικής απόφασης.
Σε πολλές περιπτώσεις, η τελική κρίση άργησε ακόμη και δέκα χρόνια ή δεν έχει ακόμη εκδοθεί. «Σε αυτούς τους οφειλέτες έρχεται τώρα μια νέα απόφαση που τους χαρίζει τους τόκους», σημειώνουν, προσθέτοντας ότι έτσι επιβραβεύεται η μακροχρόνια ασυνέπεια.
Το ζήτημα των ακινήτων και οι αξίες που άλλαξαν
Ένα ακόμη επιχείρημα αφορά τις αξίες των ακινήτων. Τα «κουρέματα» στον Νόμο Κατσέλη υπολογίστηκαν με βάση τις χαμηλές εμπορικές τιμές της περιόδου της κρίσης. Σήμερα, πολλά από τα ίδια ακίνητα έχουν διπλασιάσει ή και τριπλασιάσει την αξία τους.
«Ο δανειολήπτης διατηρεί ένα ακίνητο αυξημένης αξίας, πληρώνει λιγότερο κεφάλαιο και πλέον σχεδόν μηδενικούς τόκους», υποστηρίζουν πηγές των servicers, θέτοντας θέμα ισορροπίας μεταξύ κοινωνικής προστασίας και οικονομικής δικαιοσύνης.
Τι γίνεται με όσους πλήρωναν κανονικά μέχρι σήμερα;
Ιδιαίτερο πονοκέφαλο προκαλεί και το ερώτημα των δανειοληπτών που, παρά τις δυσκολίες, πλήρωναν κανονικά τις δόσεις τους με τον παλιό τρόπο υπολογισμού. Αν η απόφαση εφαρμοστεί αναδρομικά, προκύπτει το ενδεχόμενο επιστροφής ποσών που καταβλήθηκαν ως τόκοι.
«Πώς θα γίνει αυτό τεχνικά; Ποιος θα υπολογίσει τι πρέπει να επιστραφεί και πότε;» διερωτώνται στελέχη της αγοράς, μιλώντας για έναν διοικητικό και λειτουργικό εφιάλτη.
Ο φόβος του ντόμινο σε άλλα εργαλεία ρύθμισης
Οι αντιδράσεις δεν σταματούν στον Νόμο Κατσέλη. Οι servicers εκφράζουν έντονο προβληματισμό για το ενδεχόμενο η απόφαση του Αρείου Πάγου να αξιοποιηθεί ως προηγούμενο για πιέσεις προς το πολιτικό και δικαστικό σύστημα, ώστε να εφαρμοστεί και σε άλλες ρυθμίσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο εξωδικαστικός μηχανισμός και ειδικά οι ρυθμίσεις για τους ευάλωτους οφειλέτες. «Θα καταστήσουμε άτοκες όλες τις λύσεις αναδιάρθρωσης;» αναρωτιούνται, προειδοποιώντας για κατάρρευση κάθε κινήτρου συνέπειας.
Η νομική και κοινωνική λογική της απόφασης
Από την άλλη πλευρά, η απόφαση του Αρείου Πάγου έχει ισχυρό νομικό και κοινωνικό έρεισμα. Η τότε εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, Γεωργία Αδειλίνη, είχε ήδη από τον Φεβρουάριο του 2025 ταχθεί υπέρ του υπολογισμού των τόκων στη μηνιαία δόση.
Στην εισήγησή της είχε τονίσει ότι βασικό κριτήριο αποτελεί η διασφάλιση της αξιοπρεπούς διαβίωσης του οφειλέτη και της οικογένειάς του, σε συνδυασμό με τη μεγαλύτερη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών. Πρόκειται για τη φιλοσοφία πάνω στην οποία οικοδομήθηκε εξαρχής ο Νόμος Κατσέλη, ως απάντηση σε μια πρωτοφανή κοινωνική κρίση.
Μια απόφαση με ειδική σύνθεση και ισχυρή πλειοψηφία
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου συνεδρίασε σε ειδική σύνθεση, με τη συμμετοχή περίπου 50 ανώτατων δικαστικών που είχαν λάβει μέρος στην εκδίκαση της υπόθεσης. Από αυτούς, 35 τάχθηκαν υπέρ των δανειοληπτών και 12 κατά.
Τη συνεδρίαση προήδρευσε η αρχαιότερη αντιπρόεδρος Αγάπη Τζουλιαδάκη, καθώς η νυν πρόεδρος του Αρείου Πάγου δεν είχε συμμετάσχει στην εκδίκαση.
Πολιτικές και ευρωπαϊκές προεκτάσεις
Η απόφαση προκάλεσε και πολιτικές αντιδράσεις. Ο ευρωβουλευτής Νικόλας Φαραντούρης μίλησε για «νίκη του δικαίου» και για συνέχιση του αγώνα απέναντι στην «ασυδοσία των funds». Η συζήτηση, ωστόσο, μόλις ξεκινά.
Σε μια χώρα που επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη δημοσιονομική πειθαρχία και την κοινωνική συνοχή, η απόφαση του Αρείου Πάγου αναδεικνύει ένα βαθύτερο ερώτημα: ποιο είναι το όριο ανάμεσα στην προστασία των ευάλωτων και στη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος;
Ένα ορόσημο με ανοιχτό τέλος
Το βέβαιο είναι ότι ο «ασκός του Αιόλου» άνοιξε. Η απόφαση για τον Νόμο Κατσέλη δεν αφορά μόνο 350.000 δανειολήπτες. Αγγίζει τον πυρήνα του τρόπου με τον οποίο η Ελλάδα διαχειρίστηκε – και συνεχίζει να διαχειρίζεται – την κληρονομιά της κρίσης χρέους.
Αν πρόκειται για μια ιστορική αποκατάσταση κοινωνικής δικαιοσύνης ή για μια επικίνδυνη ρωγμή στο οικοδόμημα της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, θα φανεί τους επόμενους μήνες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι η συζήτηση μόλις άρχισε – και οι συνέπειες θα ξεπεράσουν κατά πολύ τα στενά όρια μιας δικαστικής αίθουσας.
