Σε μια από τις πιο φορτισμένες στιγμές των τελευταίων ετών για τη διατλαντική σχέση, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς επέλεξε από το βήμα της Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου να διατυπώσει κάτι πολύ περισσότερο από μια διπλωματική τοποθέτηση. Αποκάλυψε ότι έχει ήδη ξεκινήσει ιδιωτικές συνομιλίες με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν για το μέλλον της ευρωπαϊκής πυρηνικής αποτροπής.
Η δήλωση αυτή, σε μια περίοδο όπου η αξιοπιστία της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας αμφισβητείται ανοιχτά, δεν ήταν απλώς μια τεχνική συζήτηση περί «διαμοίρασης». Ήταν πολιτική διακήρυξη για το τέλος μιας εποχής. Όπως σχολίασε το Bloomberg, η ομιλία του Μερτς έμοιαζε με αναγγελία μετάβασης σε ένα νέο γεωπολιτικό καθεστώς.
«Η παλιά παγκόσμια τάξη, όσο ελαττωματική κι αν ήταν, δεν υπάρχει πλέον», είπε ο Γερμανός καγκελάριος, περιγράφοντας έναν κόσμο «ανοικτής σύγκρουσης» μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και θέτοντας το ερώτημα αν οι ΗΠΑ έχουν «χάσει – ή ενδεχομένως χάνουν – τον ρόλο της παγκόσμιας ηγεσίας».
Η Διάσκεψη που επιστρέφει σε έναν κόσμο ανοιχτής σύγκρουσης
Η 62η διοργάνωση της Διάσκεψης Ασφαλείας πραγματοποιείται σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο που γνώριζε η Ευρώπη ακόμη και πριν από τρία χρόνια. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αμφισβήτηση της αμερικανικής στρατηγικής σταθερότητας, η άνοδος της Κίνας και η αναβίωση της πυρηνικής συζήτησης έχουν ανατρέψει βεβαιότητες δεκαετιών.
Ο πρόεδρος της Διάσκεψης, Βόλφγκανγκ Ίσινγκερ, προειδοποίησε ότι «το οικοδόμημα της διεθνούς τάξης αυτή τη στιγμή γκρεμίζεται». Η φράση αυτή δεν είναι ρητορική υπερβολή. Αντανακλά μια διαπίστωση που ακούγεται πλέον όλο και συχνότερα σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: το σύστημα που οικοδομήθηκε μετά το 1945 δεν εγγυάται πλέον την ασφάλεια με τους όρους που γνωρίζαμε.
Η Ουάσιγκτον ως αστάθμητος παράγοντας
Υπό την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν μετατραπεί – σύμφωνα με πολλούς Ευρωπαίους αξιωματούχους – από σταθεροποιητικό πυλώνα σε απρόβλεπτο εταίρο. Οι επαναλαμβανόμενες δηλώσεις περί «αναθεώρησης» της αμερικανικής συμμετοχής στο ΝΑΤΟ, αλλά και οι αιχμές για τη Γροιλανδία, έχουν διαβρώσει την εμπιστοσύνη.
Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, καθ’ οδόν προς το Μόναχο, επιχείρησε να πλαισιώσει τη μετάβαση με πιο θεσμικό τρόπο: «Ο παλιός κόσμος δεν υπάρχει πια. Ζούμε σε μια νέα εποχή και όλοι πρέπει να επανεξετάσουμε τον ρόλο μας».
Το μήνυμα ήταν διπλό. Από τη μία, αναγνώριση της αλλαγής. Από την άλλη, έμμεση προειδοποίηση ότι η μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας δεν θεωρείται πλέον αυτονόητη από την Ουάσιγκτον.
Η σκιά του 2007 και η μνήμη του 2025
Η Διάσκεψη του Μονάχου έχει φιλοξενήσει ομιλίες που λειτούργησαν ως ιστορικά ορόσημα. Το 2007, ο Βλαντίμιρ Πούτιν είχε εξαπολύσει μια μετωπική επίθεση κατά της μονοπολικής τάξης, προειδοποιώντας για τις συνέπειες της διεύρυνσης του ΝΑΤΟ. Πολλοί σήμερα θεωρούν εκείνη την παρέμβαση ως προαναγγελία της σύγκρουσης Ρωσίας–Δύσης.
Πιο πρόσφατα, η περσινή εμφάνιση του τότε αντιπροέδρου των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς είχε προκαλέσει «ψυχρολουσία» στους Ευρωπαίους, με αιχμηρές δηλώσεις που φάνηκαν να αμφισβητούν ευθέως την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία.
Η φετινή απουσία επίσημου Ρώσου ομιλητή και η παρουσία του Ρούμπιο αντί ενός πιο επιθετικού εκπροσώπου συνιστούν προσπάθεια ελέγχου των εντυπώσεων. Όμως η ένταση παραμένει.
Πυρηνική αποτροπή: Το ταμπού που επιστρέφει
Η αποκάλυψη Μερτς για συνομιλίες με τον Μακρόν αφορά το πιο ευαίσθητο ζήτημα της ευρωπαϊκής άμυνας: την πυρηνική αποτροπή. Η Γαλλία είναι η μόνη χώρα της ΕΕ με πυρηνικό οπλοστάσιο. Η Γερμανία συμμετέχει στο σχήμα πυρηνικής διαμοίρασης του ΝΑΤΟ, χωρίς δικά της όπλα.
Ο Μερτς έσπευσε να διευκρινίσει ότι κάθε σχετική συζήτηση γίνεται «αυστηρά εντός του πλαισίου του ΝΑΤΟ». Ωστόσο, η ίδια η συζήτηση περί ευρωπαϊκού πυρηνικού πυλώνα αποτυπώνει μια βαθύτερη ανησυχία: τι θα συμβεί αν η αμερικανική πυρηνική εγγύηση αποδυναμωθεί;
Η ιδέα μιας «ευρωπαϊκής αποτροπής με γαλλικό πυλώνα» δεν είναι νέα. Όμως για πρώτη φορά τίθεται με τόσο ανοιχτό τρόπο από Γερμανό καγκελάριο, και μάλιστα σε δημόσιο διεθνές φόρουμ.
«Η Bundeswehr η ισχυρότερη συμβατική δύναμη της Ευρώπης»
Η ομιλία του Μερτς είχε και σαφή στρατιωτική διάσταση. Με αναφορά σε «εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ» για εξοπλισμούς και βιομηχανική ενίσχυση, δεσμεύθηκε: «Θα κάνουμε τη Bundeswehr την ισχυρότερη συμβατική στρατιωτική δύναμη στην Ευρώπη».
Η δήλωση αυτή, αν υλοποιηθεί, θα αλλάξει τις ισορροπίες εντός της ΕΕ. Η Γερμανία, ιστορικά επιφυλακτική ως προς τη στρατιωτική της ισχύ, φαίνεται να εγκαταλείπει το δόγμα της στρατηγικής αυτοσυγκράτησης. Ο Μερτς, ωστόσο, επιχείρησε να καθησυχάσει: «Καμία φαντασίωση ηγεμονίας. Ηγεσία σε εταιρική σχέση».
Το ερώτημα είναι αν οι εταίροι θα πειστούν ότι μια ενισχυμένη Γερμανία θα λειτουργεί αποκλειστικά συλλογικά.
Ρωσία και «εξάντληση»
Σε σχέση με τον πόλεμο στην Ουκρανία, ο Μερτς εμφανίστηκε σκεπτικός απέναντι σε πρόωρες ειρηνευτικές πρωτοβουλίες. «Η Ρωσία δεν είναι ακόμη έτοιμη για σοβαρές συνομιλίες», υπογράμμισε, εκτιμώντας ότι ο πόλεμος θα τελειώσει μόνο όταν η Μόσχα εξαντληθεί οικονομικά – ενδεχομένως και στρατιωτικά.
Η τοποθέτηση αυτή διαφοροποιείται από πιο διαλλακτικές φωνές στην Ουάσιγκτον. Η Ευρώπη φοβάται ένα σενάριο στο οποίο οι ΗΠΑ θα διαπραγματευθούν απευθείας με τη Μόσχα, αφήνοντας τις ευρωπαϊκές ανησυχίες στο περιθώριο.
Η παρουσία των «βαρέων ονομάτων»
Η φετινή Διάσκεψη συγκεντρώνει ηγέτες πρώτης γραμμής: ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, ο υπουργός Εξωτερικών της Κίνας Γουάνγκ Γι και η πρόεδρος της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ.
Η σύνθεση αντικατοπτρίζει τη διασταύρωση ασφάλειας και οικονομίας. Η Λαγκάρντ αναμένεται να συνδέσει την ανταγωνιστικότητα με την αμυντική ικανότητα, υπογραμμίζοντας ότι χωρίς βιομηχανική βάση δεν υπάρχει στρατηγική αυτονομία.
Το Μόναχο σε αναβρασμό
Παράλληλα με τις εργασίες της Διάσκεψης, δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές ετοιμάζονται να κατέβουν στους δρόμους του Μονάχου. Η αντιπολεμική ρητορική συνδυάζεται με ανησυχίες για νέα κούρσα εξοπλισμών.
Το Μόναχο, για τρεις ημέρες, μετατρέπεται σε μικρογραφία του παγκόσμιου διλήμματος: ασφάλεια μέσω ισχύος ή ασφάλεια μέσω αποκλιμάκωσης;
Ποιος θα καλύψει το κενό ηγεσίας;
Το κεντρικό ερώτημα που πλανάται πάνω από τη φετινή διοργάνωση δεν είναι αν ο κόσμος αλλάζει – αυτό θεωρείται δεδομένο. Το ερώτημα είναι ποιος θα καλύψει το κενό ηγεσίας και με ποιους όρους.
Η Ευρώπη βρίσκεται ενώπιον ενός στρατηγικού διλήμματος: να επενδύσει αποφασιστικά στη δική της αποτρεπτική ικανότητα, ρισκάροντας εσωτερικές εντάσεις και εξωτερικές παρεξηγήσεις, ή να ελπίζει ότι η αμερικανική δέσμευση θα παραμείνει ακλόνητη.
Η παρέμβαση Μερτς υποδηλώνει ότι το Βερολίνο προκρίνει το πρώτο – χωρίς όμως να θέλει να διαρρήξει το δεύτερο. Πρόκειται για μια λεπτή ισορροπία. Αν επιτύχει, η Ευρώπη μπορεί να εισέλθει σε μια νέα φάση στρατηγικής ωρίμανσης. Αν αποτύχει, η ήπειρος θα βρεθεί ανάμεσα σε υπερδυνάμεις, χωρίς σαφή πυξίδα.
Η Διάσκεψη του Μονάχου, άλλοτε τόπος διαβεβαιώσεων για τη σταθερότητα της Δύσης, μετατρέπεται φέτος σε σκηνή αναγγελίας μιας μεταβατικής εποχής. Και ίσως, ιστορικά, να καταγραφεί ως το σημείο όπου η Ευρώπη άρχισε να συζητά σοβαρά την πυρηνική της ενηλικίωση.
