Η απεργία των μεταλλωρύχων του Λαυρίου το 1929 και το κράτος απέναντι στην εργατική διεκδίκηση
Σαν σήμερα, 1 Φεβρουαρίου 1929, οι μεταλλωρύχοι της Γαλλικής Εταιρίας του Λαυρίου κατεβαίνουν σε απεργία, διεκδικώντας αυξήσεις μισθών και στοιχειώδεις όρους αξιοπρεπούς εργασίας. Η κινητοποίησή τους, που θα διαρκέσει 47 ημέρες, θα εξελιχθεί σε μία από τις πιο μαχητικές και πολιτικά φορτισμένες απεργίες του Μεσοπολέμου, αποκαλύπτοντας με ωμό τρόπο τα όρια της φιλελεύθερης δημοκρατίας όταν αυτή έρχεται αντιμέτωπη με την οργανωμένη εργατική διεκδίκηση.
Το Λαύριο: βιομηχανικό σύμβολο και κοινωνικό καμίνι
Το Λαύριο δεν ήταν απλώς μια πόλη μεταλλείων. Ήταν ένα από τα πρώτα μεγάλα εργαστήρια της ελληνικής εκβιομηχάνισης, ένας τόπος όπου το κεφάλαιο, κυρίως ξένο, συναντούσε τη φτώχεια, την επισφάλεια και τη βαριά χειρωνακτική εργασία. Οι μεταλλωρύχοι δούλευαν σε εξαντλητικές συνθήκες, με χαμηλά μεροκάματα, συχνά χωρίς καμία πρόνοια για την υγεία ή το μέλλον τους. Η απεργία του 1929 δεν ξεσπά αιφνιδίως· είναι το αποκορύφωμα μιας συσσωρευμένης κοινωνικής έντασης.
Η απεργία και η άμεση απάντηση του κράτους
Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου αντιμετωπίζει από την πρώτη στιγμή την κινητοποίηση ως ζήτημα «δημόσιας τάξης». Ο κατασταλτικός μηχανισμός κινητοποιείται πλήρως: χωροφυλακή, χαφιέδες, επιτήρηση, απειλές. Το μήνυμα είναι σαφές: η απεργία δεν είναι διαπραγματεύσιμη πολιτική πράξη, αλλά διατάραξη της κανονικότητας που πρέπει να κατασταλεί.
6 Φεβρουαρίου 1929: οι πυροβολισμοί στους φούρνους
Την Τετάρτη 6 Φεβρουαρίου, ύστερα από Γενική Συνέλευση, οι απεργοί κατευθύνονται στα μεταλλεία για να πείσουν και τους υπόλοιπους εργάτες να συμμετάσχουν. Στους φούρνους, τους περιμένουν σμήνη χωροφυλάκων και χαφιέδων. Η απάντηση δεν είναι διάλογος αλλά ομοβροντία πυροβολισμών. Ο ενωμοτάρχης Τούμπας σκοτώνει τον εργάτη Συρίγο με δύο σφαίρες. Η δολοφονία λειτουργεί σαν σπίθα σε εύφλεκτο υλικό.
«Γίνεται πανδαιμόνιο»
Η είδηση του θανάτου εξαγριώνει τους απεργούς. Ορμούν ενάντια στους χωροφύλακες, που πανικόβλητοι παραδίδουν τα όπλα. Οι φούρνοι σταματούν, οι εργάτες βγαίνουν έξω και ενώνονται με την απεργία. Την επόμενη μέρα, το Λαύριο μοιάζει παγωμένο. Μόνο το απόγευμα σπάνε τη σιωπή οι πένθιμες καμπάνες. Στην κηδεία του Συρίγου, ένα πλήθος πάνω από 7.000 ανθρώπων ακολουθεί το φέρετρο, καταριέται τους δολοφόνους και μετατρέπει το πένθος σε μαζική πολιτική διαμαρτυρία.
Η δήλωση που σφράγισε μια εποχή
Στη Βουλή, ο υπουργός Ζαβιτσάνος θα δώσει το ιδεολογικό στίγμα της κυβερνητικής στάσης: «Εάν ο χωροφύλακας πυροβόλησε, καλώς έπραξε». Η φράση συμπυκνώνει μια ολόκληρη αντίληψη για το κράτος και την κοινωνία, όπου η βία νομιμοποιείται ως μέσο επιβολής της τάξης και οι απεργοί αντιμετωπίζονται ως «αναστατωτές», όχι ως πολίτες με δικαιώματα.
Οι απειλές του κράτους και η λογική του φόβου
Την 1η Μαρτίου, η κυβέρνηση στέλνει στο Λαύριο τον εισαγγελέα Κώνστα. Οι δηλώσεις του είναι αποκαλυπτικές: «Κράτος 7 εκατομμυρίων δεν θα δειλιάσει να σκοτώσει 5 χιλιάδες ταραξίες». Η απειλή μαζικής βίας δεν είναι απλώς ρητορική· αποτελεί εργαλείο για να καμφθεί η αντίσταση και να εμπεδωθεί ο φόβος.
Η δύναμη της ταξικής αλληλεγγύης
Κι όμως, η απεργία δεν σπάει. Η ταξική αλληλεγγύη υψώνει τείχος απέναντι στον αυταρχισμό. Συνδικάτα και απλοί άνθρωποι από όλη τη χώρα στέλνουν οικονομικές ενισχύσεις, τρόφιμα, χρήματα. Το Λαύριο παύει να είναι μια απομονωμένη εργατούπολη και γίνεται σύμβολο ενός ευρύτερου κοινωνικού αγώνα.
Η συμφωνία της 16ης Μαρτίου και η πολιτική της σημασία
Στις 16 Μαρτίου 1929, ύστερα από 47 ημέρες σύγκρουσης, ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας υποχρεώνεται σε συμφωνία. Προβλέπεται αύξηση μισθών κατά 10%, άμεση απελευθέρωση όλων των κρατουμένων, επαναπρόσληψη των εργατών, ίδρυση ταμείου συντάξεων και αποζημίωση της οικογένειας του Συρίγου. Η νίκη δεν αναιρεί τη βία που προηγήθηκε, αλλά αποδεικνύει ότι η οργανωμένη και επίμονη συλλογική δράση μπορεί να αποσπάσει κατακτήσεις ακόμη και σε εχθρικό πολιτικό περιβάλλον.
Μια απεργία ως ιστορικό ορόσημο
Η απεργία των μεταλλωρύχων του Λαυρίου δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο εργατικής ιστορίας. Είναι καθρέφτης της σχέσης κράτους, κεφαλαίου και εργασίας στον Μεσοπόλεμο· μια υπενθύμιση ότι πίσω από τις μεγάλες πολιτικές αφηγήσεις της εποχής κρύβονται συγκρούσεις αίματος, φόβου και αλληλεγγύης. Και ότι οι φράσεις που εκστομίζονται από τα έδρανα της εξουσίας μπορούν να μείνουν ως στίγματα μιας ολόκληρης εποχής.