Στις πρόσφατες τοποθετήσεις του, τόσο στο Νταβός όσο και στο Frontiers Forum, ο ιστορικός και φιλόσοφος Yuval Noah Harari έριξε μια «βόμβα» που, δικαιολογημένα, προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση. Προειδοποίησε ότι η AI έχει πλέον «χακάρει» το λειτουργικό σύστημα του ανθρώπινου πολιτισμού: τη Γλώσσα.
Του Αθανάσιου Δαβαλά*
Το σενάριο που περιγράφει είναι ταυτόχρονα γοητευτικό και τρομακτικό: Οι θρησκείες, μας λέει, είναι χτισμένες με λέξεις. Αντίθετα με το τυπογραφείο του Γουτεμβέργιου, που απλώς αναπαρήγαγε τις σκέψεις μας, η AI μπορεί πλέον να γεννήσει δικές της λέξεις, δικές της ιδέες, ίσως και νέα «ιερά κείμενα».
Ο φόβος λοιπόν του Harari ελλοχεύει στην πεποίθηση του ότι μια μηχανή που χειρίζεται τη γλώσσα καλύτερα από εμάς, θα μπορούσε να γράψει μια «νέα Βίβλο», τόσο πειστική που να δημιουργήσει νέες λατρείες.
Διαβάζοντας αυτές τις απόψεις, ως ακαδημαϊκά υπεύθυνος προγραμμάτων Ai που ζει καθημερινά την εξέλιξη της AI στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου και στο Εργαστήριο ΤΠΕ – Ήρων αλλά και ως Χριστιανός, ένιωσα την ανάγκη να αντιδράσω.
Όχι από φόβο για την τεχνολογία ,την οποία άλλωστε αγαπώ, υπηρετώ και διδάσκω, αλλά γιατί αισθάνομαι πως παρασυρόμαστε απο μια επικίνδυνη απλούστευση. Ο Harari, μέσα στην αγωνία του, πέφτει σε ένα διπλό λάθος: ένα τεχνικό και ένα βαθιά θεολογικό.
Η Τεχνική Πλάνη: Από τους Διανυσματικούς Χώρους στην «Ψυχή»
Ο Harari, παρότι οξυδερκής, πέφτει στην παγίδα να εξανθρωπίσει τη μηχανή. Μιλάει για τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLMs) σαν να είναι πλάσματα που «κατανοούν» και «σχεδιάζουν».
Όσοι όμως βλέπουμε τι κρύβεται κάτω από το καπό της τεχνολογίας ,την αρχιτεκτονική των Transformers και τα νευρωνικά δίκτυα, ξέρουμε την αλήθεια. Η AI οχι μόνο δεν «νιώθει» τη θρησκεία αλλά ούτε καν τη γλώσσα. Είναι ένας εξαιρετικά εξελιγμένος καθρέφτης στατιστικής.
Αυτό που κάνει ένα LLM δεν είναι σκέψη, είναι στατιστική πρόβλεψη. Το μοντέλο δεν κατανοεί έννοιες, απλώς χαρτογραφεί τις σχέσεις των λέξεων μέσα σε πολυδιάστατους διανυσματικούς χώρους (vector spaces).
Όταν η AI γράφει κάτι που θυμίζει ψαλμό, δεν το κάνει από πνευματική ανάταση. Το κάνει επειδή οι αλγόριθμοι πιθανοτήτων της υπαγορεύουν ότι μετά το token «Κύριε», η βαρύτητα γέρνει στατιστικά προς το token «ελέησον».
Στην ορολογία της επιστήμης μας, τα μοντέλα αυτά χαρακτηρίζονται συχνά ως «στοχαστικοί παπαγάλοι» (stochastic parrots). Παράγουν αληθοφανείς προτάσεις χωρίς καμία πρόσβαση στο νόημα (grounding).
Το να φοβόμαστε, λοιπόν, ότι η AI θα γράψει μια «ανώτερη Βίβλο», είναι σαν να φοβόμαστε μια τεχνολογική «ψευδαίσθηση» (hallucination).
Η αναγνώριση μοτίβων (pattern matching) δεν είναι συνείδηση. Η πίστη δεν ήταν ποτέ ζήτημα διαχείρισης δεδομένων. Ευτυχώς.
Η Θεολογική Πλάνη: «Το γράμμα αποκτείνει…»
Εδώ βρίσκεται το δεύτερο και πιο ουσιαστικό λάθος. Ο ισχυρισμός ότι «οι θρησκείες είναι φτιαγμένες από λέξεις» είναι μια ρηχή προσέγγιση που αγνοεί την καρδιά του Χριστιανισμού.
Για εμάς, η πίστη δεν είναι η λατρεία ενός «τέλειου κειμένου». Ο Χριστιανισμός δεν είναι η θρησκεία του Βιβλίου, είναι η θρησκεία του Λόγου. Ο Λόγος όμως δεν είναι κείμενο, είναι Πρόσωπο.
Όπως σοφά μας προειδοποιεί ο Απόστολος Παύλος στη Β’ Επιστολή προς Κορινθίους:
«…διότι το γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί» (Β’ Κορ. 3:6).
Η AI είναι το απόλυτο «γράμμα». Μπορεί να γράψει κάτι πιο ποιητικό από τον Παύλο ή πιο λογικό από τους Πατέρες, αλλά το κείμενό της θα είναι νεκρό. Γιατί;
Της λείπει η Αποκάλυψη: Η αλήθεια της πίστης έρχεται «έξω» από τον κόσμο, ενώ η AI απλώς ανακατεύει δεδομένα εκπαίδευσης (training data) που υπάρχουν ήδη «μέσα» στον κόσμο.
Της λείπει όμως και η Μαρτυρία: Πίσω από τα Ευαγγέλια υπάρχει αίμα και ζωή. Πίσω από την AI υπάρχει πυρίτιο, ενέργεια και κώδικας. Κανείς δεν θα θυσιαστεί για ένα κείμενο του ChatGPT, όσο συγκινητικό κι αν είναι, γιατί λείπει η υπογραφή της ψυχής.
Ως υπεύθυνος προγραμμάτων AI, καλωσορίζω την τεχνολογία. Είναι ένα θαυμάσιο εργαλείο που μπορεί να βοηθήσει στην έρευνα και στην εκπαίδευση. Αλλά ως άνθρωπος που πιστεύει, αρνούμαι να συμμεριστώ τον μεταφυσικό πανικό του Harari.
Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι ότι η AI θα γράψει μια καλύτερη θρησκεία. Ο κίνδυνος είναι εμείς οι άνθρωποι να γίνουμε τόσο πνευματικά ρηχοί, ώστε να μην μπορούμε πια να ξεχωρίσουμε τη διαφορά ανάμεσα στην αλγοριθμική παραγωγή και στην Αλήθεια.
Ο Θεός δεν κρύβεται στους αλγορίθμους. Κρύβεται όμως αναντίλεκτα στο νόημα που δίνουν στις λέξεις η ψυχή και η ζωή μας κάτι που ευτυχώς, δεν προγραμματίζεται.
*Διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου-Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης
