Η πρόταση του Εμανουέλ Μακρόν για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού μέσου κοινού δανεισμού επαναφέρει στο προσκήνιο μια ιδέα που για χρόνια θεωρούνταν πολιτικό ταμπού στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα ευρωομόλογα, σύμβολο μιας βαθύτερης δημοσιονομικής ενοποίησης, επιστρέφουν πλέον στη δημόσια συζήτηση σε ένα εντελώς διαφορετικό ευρωπαϊκό τοπίο, σημαδεμένο από την πανδημία, τον πόλεμο στην Ουκρανία, τον επανεξοπλισμό και την ανάγκη μαζικών επενδύσεων.
Από το ταμπού των ευρωομολόγων στη «σιωπηρή» αμοιβαιοποίηση
Σε συνέντευξή του που δημοσιεύεται ταυτόχρονα σε ευρωπαϊκά μέσα, ο Γάλλος πρόεδρος μίλησε ανοιχτά για την ανάγκη «κοινής δυνατότητας δανεισμού μέσω ευρωομολόγων», χρησιμοποιώντας έναν όρο που το 2010, εν μέσω κρίσης χρέους της ευρωζώνης, είχε απορριφθεί κατηγορηματικά. Τότε, οι λεγόμενες «φειδωλές» χώρες –με προεξάρχουσα τη Γερμανία– αντιτάσσονταν σε κάθε μορφή αμοιβαιοποίησης του χρέους, θεωρώντας ότι θα επιβράβευε τη δημοσιονομική χαλαρότητα.
Η πανδημία της Covid-19 λειτούργησε ως καταλύτης. Αν και τα «κορονο-ομόλογα» δεν υιοθετήθηκαν ως όρος ή ως καθαρό εργαλείο, η απόφαση του 2020 για μαζικό ευρωπαϊκό δανεισμό μέσω του προϋπολογισμού της ΕΕ άνοιξε έναν νέο δρόμο, πολιτικά λιγότερο συγκρουσιακό αλλά οικονομικά παρεμφερή.
Τα ομόλογα της ΕΕ ως νέα κανονικότητα
Σήμερα, όπως εξηγεί ο οικονομολόγος Νικολά Βερόν του Ινστιτούτου Bruegel, η συζήτηση έχει μετατοπιστεί από τα ευρωομόλογα στα «ομόλογα της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Πρόκειται για τίτλους χρέους που εκδίδονται κεντρικά από την ΕΕ και έχουν πλέον καταστεί βασικό εργαλείο χρηματοδότησης κοινών πολιτικών, ιδίως μετά το πρόγραμμα NextGenerationEU.
Τα 750 δισ. ευρώ του ταμείου ανάκαμψης χρηματοδότησαν επιχορηγήσεις και δάνεια για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση των κρατών-μελών, ενώ η ίδια λογική εφαρμόστηκε και στο πρόγραμμα SAFE για την κοινή άμυνα, ύψους 150 δισ. ευρώ. Αντίστοιχα, η ΕΕ συμφώνησε να χορηγήσει δάνειο 90 δισ. ευρώ στην Ουκρανία, χρηματοδοτούμενο και πάλι μέσω έκδοσης ευρωπαϊκού χρέους.
Η εγγύηση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού
Κρίσιμο ερώτημα παραμένει κάθε φορά η αποπληρωμή των τίτλων και η διατήρηση της υψηλής πιστοληπτικής αξιολόγησης της ΕΕ. Μέχρι σήμερα, η λύση δίνεται μέσω του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και του λεγόμενου «headroom», δηλαδή των μη χρησιμοποιούμενων περιθωρίων του. Έτσι, χωρίς να αλλάζουν ριζικά οι Συνθήκες, η Ένωση έχει αποκτήσει de facto ικανότητα κοινού δανεισμού.
Οι διαιρέσεις αμβλύνονται, οι αντιστάσεις επιμένουν
Οι ισορροπίες στο εσωτερικό της ΕΕ έχουν μεταβληθεί αισθητά. Η Γαλλία αντιμετωπίζει πλέον επιβαρυμένα δημοσιονομικά, ενώ η Γερμανία εγκατέλειψε στην πράξη το δόγμα του μηδενικού ελλείμματος, καταφεύγοντας σε εκτεταμένο δανεισμό. Παράλληλα, η κοινή διαπίστωση για τεράστιες επενδυτικές ανάγκες –σε τεχνητή νοημοσύνη, ενέργεια και άμυνα– φέρνει τα κράτη πιο κοντά, υπό τον φόβο στρατηγικής υστέρησης έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας.
Όπως είχε επισημάνει και ο Μάριο Ντράγκι στην έκθεσή του για το μέλλον της ΕΕ το 2024, χωρίς κοινή χρηματοδοτική ισχύ η Ευρώπη κινδυνεύει να μείνει πίσω. Ωστόσο, η ομοφωνία απέχει ακόμη. Στο Βερολίνο, οι προτάσεις Μακρόν αντιμετωπίζονται με επιφυλακτικότητα, με γερμανικές κυβερνητικές πηγές να προειδοποιούν ότι ο ευρωπαϊκός δανεισμός «δεν είναι πλέον δωρεάν» και δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από μεταρρυθμίσεις.
Η συζήτηση για τα ευρωομόλογα μπορεί να μην έχει κριθεί, αλλά το πλαίσιο έχει αλλάξει. Αυτό που άλλοτε φάνταζε αδιανόητο, σήμερα εξελίσσεται σταδιακά σε μια νέα –έστω άτυπη– ευρωπαϊκή κανονικότητα.
