Η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να στείλει το USS Gerald R. Ford από την Καραϊβική στη Μέση Ανατολή, όπου θα ενωθεί με το USS Abraham Lincoln, συνιστά σαφή μετατόπιση ισχύος και ταυτόχρονα πολιτικό μήνυμα προς την Τεχεράνη. Το ρήγμα δεν αφορά μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν· αφορά την αρχιτεκτονική ασφάλειας ολόκληρης της Μέσης Ανατολής και τη δοκιμασία της αμερικανικής αποτροπής σε μια εποχή πολλαπλών μετώπων.
Η ταυτόχρονη ανάπτυξη δύο ομάδων κρούσης αεροπλανοφόρων στην περιοχή, εν μέσω έμμεσων διαπραγματεύσεων στο Ομάν, μετατρέπει τη διπλωματία σε διαπραγμάτευση υπό στρατιωτική σκιά. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να επιβάλει χρονοδιάγραμμα και όρους. Η Τεχεράνη δοκιμάζει τα όρια της πίεσης. Το Ισραήλ παρακολουθεί και παρεμβαίνει. Και η Ευρώπη μετρά τις συνέπειες.
Από την Καραϊβική στον Περσικό: Η στρατιωτική γεωγραφία της πίεσης
Το USS Gerald R. Ford, το μεγαλύτερο αεροπλανοφόρο στον κόσμο, δεν μετακινείται απλώς. Ανακατανέμει τον αμερικανικό στρατηγικό όγκο ισχύος. Είχε αποπλεύσει από τις ΗΠΑ τον Ιούνιο του 2025, επιχειρώντας αρχικά στην Ανατολική Μεσόγειο και στη συνέχεια στην Καραϊβική, όπου συνδέθηκε με την επιχείρηση σύλληψης του Νικολάς Μαδούρο. Η επιστροφή του στη Μέση Ανατολή, μετά από ασυνήθιστα μακρά ανάπτυξη, υπογραμμίζει ότι ο Λευκός Οίκος θεωρεί το ιρανικό μέτωπο προτεραιότητα πρώτης γραμμής.
Η παρουσία δύο αεροπλανοφόρων σε ακτίνα επιχειρήσεων από τον Περσικό Κόλπο έως την Ανατολική Μεσόγειο αυξάνει δραματικά τη δυνατότητα ταχείας αεροπορικής κρούσης, επιβολής θαλάσσιου ελέγχου και αντιπυραυλικής άμυνας. Το μήνυμα προς την Τεχεράνη είναι συγκεκριμένο: η διαπραγμάτευση διεξάγεται με όρους ισορροπίας ισχύος, όχι ισοτιμίας.
Το ιστορικό υπόβαθρο: Από τη συμφωνία του 2015 στον 12ήμερο πόλεμο
Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο της διεθνούς αντιπαράθεσης από τη δεκαετία του 2000. Η συμφωνία του 2015, το γνωστό JCPOA, περιόρισε προσωρινά τον εμπλουτισμό ουρανίου, αλλά κατέρρευσε μετά την αμερικανική αποχώρηση το 2018. Έκτοτε, η Τεχεράνη αύξησε σταδιακά τον εμπλουτισμό και τη συσσώρευση αποθεμάτων.
Το περασμένο καλοκαίρι, κατά τον 12ήμερο πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, ισραηλινές και αμερικανικές αεροπορικές δυνάμεις έπληξαν κρίσιμες υποδομές του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Η εκστρατεία προκάλεσε σοβαρές ζημιές, χωρίς όμως να εξαλείψει την τεχνολογική και επιστημονική βάση της Τεχεράνης. Έτσι, οι σημερινές διαπραγματεύσεις δεν διεξάγονται σε κενό. Διεξάγονται μετά από ένοπλη σύγκρουση, με το ενδεχόμενο επανάληψης της βίας παρόν.
Η αλλαγή ρητορικής Τραμπ: Από την υποστήριξη διαδηλωτών στη σκληρή διαπραγμάτευση
Τον προηγούμενο μήνα, ο Ντόναλντ Τραμπ άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο παρέμβασης υπέρ των αντικαθεστωτικών διαδηλωτών στο Ιράν. Εκείνη τη στιγμή, οι ΗΠΑ διέθεταν περιορισμένα μέσα στην περιοχή. Με την άφιξη του USS Abraham Lincoln, το σκηνικό άλλαξε. Η καταστολή στο εσωτερικό του Ιράν υπήρξε μαζική και αιματηρή, με χιλιάδες νεκρούς, και το καθεστώς ανέκτησε τον έλεγχο.
Η προτεραιότητα της Ουάσιγκτον μετατοπίστηκε από την εσωτερική αποσταθεροποίηση στην πυρηνική συγκράτηση. Ο Τραμπ έθεσε δημόσιο χρονοδιάγραμμα: συμφωνία εντός εβδομάδων. Η φράση του ότι η αποτυχία θα είναι «πολύ τραυματική» δεν αφήνει αμφιβολίες για το υπονοούμενο. Η στρατιωτική συγκέντρωση λειτουργεί ως επιταχυντής.
Το Ισραήλ και η ατζέντα των βαλλιστικών
Η συνάντηση του Τραμπ με τον Μπενιαμίν Νετανιάχου στην Ουάσιγκτον προηγήθηκε των διαρροών για την αποστολή του Ford. Το Ισραήλ δεν περιορίζεται στο πυρηνικό ζήτημα. Ζητεί περιορισμό του βαλλιστικού προγράμματος και διακοπή της στήριξης της Τεχεράνης προς τη Χεζμπολάχ και άλλες ένοπλες οργανώσεις.
Για το Τελ Αβίβ, οι βαλλιστικοί πύραυλοι συνιστούν άμεση υπαρξιακή απειλή. Για την Τεχεράνη, αποτελούν τον βασικό πυλώνα αποτροπής έναντι αμερικανικής ή ισραηλινής επίθεσης. Η ενσωμάτωση αυτού του ζητήματος στις διαπραγματεύσεις αυξάνει την πολυπλοκότητα και μειώνει τα περιθώρια συμβιβασμού.
Η στρατηγική λογική της Τεχεράνης
Το Ιράν δηλώνει πρόθυμο να περιορίσει τον εμπλουτισμό ουρανίου με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων. Απορρίπτει, όμως, παρεμβάσεις στο πυραυλικό του πρόγραμμα και στην περιφερειακή του επιρροή. Η ιρανική ηγεσία γνωρίζει ότι η οικονομική πίεση φθείρει το καθεστώς, αλλά θεωρεί ότι η διατήρηση στρατηγικών εργαλείων ισχύος αποτελεί ζήτημα επιβίωσης.
Η παρουσία δύο αμερικανικών αεροπλανοφόρων κοντά στις ιρανικές ακτές ενισχύει τον κίνδυνο λανθασμένου υπολογισμού. Ένα περιστατικό στον Περσικό, μια επίθεση μέσω πληρεξούσιων ή ένα πλήγμα κατά ναυτικών στόχων θα μπορούσε να οδηγήσει σε ταχεία κλιμάκωση.
Οι επιπτώσεις για την Ευρώπη: Ενέργεια, ασφάλεια, πολιτική συνοχή
Η Ευρώπη βρίσκεται σε θέση παρατηρητή με υψηλό κόστος. Οποιαδήποτε ανάφλεξη στον Περσικό Κόλπο επηρεάζει άμεσα τις ενεργειακές ροές και τις τιμές. Η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ συνδέεται με την ευρωπαϊκή ενεργειακή επάρκεια.
Παράλληλα, η ΕΕ επιδιώκει ρόλο διαμεσολαβητή, αλλά η στρατιωτική πρωτοβουλία των ΗΠΑ περιορίζει τα περιθώρια αυτόνομης ευρωπαϊκής διπλωματίας. Η συζήτηση για στρατηγική αυτονομία επανέρχεται με οξύτητα, ιδίως σε χώρες που επιδιώκουν ισορροπία μεταξύ διατλαντικής συμμαχίας και περιφερειακής σταθερότητας.
Η ελληνική διάσταση: Ανατολική Μεσόγειος και βάσεις
Για την Ελλάδα, η κλιμάκωση έχει απτές διαστάσεις. Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί διάδρομο μετακίνησης ναυτικών δυνάμεων και κρίσιμο κόμβο για επιχειρήσεις. Οι αμερικανικές υποδομές στη Σούδα αποκτούν πρόσθετη σημασία σε περίπτωση παρατεταμένης έντασης.
Ταυτόχρονα, η Αθήνα καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στη στρατηγική της σχέση με τις ΗΠΑ, στις σχέσεις της με το Ισραήλ και στη σταθερότητα της ευρύτερης περιοχής. Η ενεργειακή συνεργασία στην Ανατολική Μεσόγειο και οι θαλάσσιες ζώνες επηρεάζονται από κάθε αναταραχή στο ευρύτερο γεωπολιτικό τόξο.
Πίεση με προθεσμία: Το ρίσκο της επιταχυνόμενης διαπραγμάτευσης
Ο Τραμπ επιδιώκει συμφωνία γρήγορα. Η επιβολή προθεσμίας σε τόσο σύνθετο ζήτημα αυξάνει την πιθανότητα αδιεξόδου. Η στρατιωτική πίεση μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης συμβιβασμού. Μπορεί και να ενισχύσει τα σκληροπυρηνικά στοιχεία στην Τεχεράνη.
Η συγκέντρωση ισχύος στον Περσικό Κόλπο δεν αποτελεί απλώς προειδοποίηση. Αποτελεί δοκιμή αξιοπιστίας. Αν οι συνομιλίες αποτύχουν, η Ουάσιγκτον θα κληθεί να επιλέξει ανάμεσα σε περαιτέρω κυρώσεις, περιορισμένα πλήγματα ή αποδοχή ενός διευρυμένου ιρανικού πυρηνικού προγράμματος.
Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε φάση υψηλής στρατηγικής έντασης. Η διπλωματία διεξάγεται με αεροπλανοφόρα στο φόντο και με την Ευρώπη να υπολογίζει το κόστος. Το αποτέλεσμα των επόμενων εβδομάδων θα καθορίσει εάν η ισορροπία θα παραμείνει εύθραυστη ή θα μετατραπεί σε ανοιχτή αναμέτρηση.
