Σε μια κρίσιμη καμπή για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι ηγέτες των «27» συγκεντρώθηκαν την Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου στο επιβλητικό κάστρο Άλντεν Μπίζεν, κοντά στη Λιέγη, μόλις λίγα χιλιόμετρα από το Μάαστριχτ — την πόλη-σύμβολο όπου το 1992 υπογράφηκε η Συνθήκη που θεμελίωσε τη σημερινή Ένωση.
Η άτυπη αλλά ιδιαίτερα ουσιαστική Σύνοδος Κορυφής λειτούργησε ως «στρατηγικό brainstorming» για την Ευρώπη της επόμενης ημέρας, με φόντο την απώλεια ανταγωνιστικότητας, τις γεωπολιτικές αναταράξεις και το αυξανόμενο επενδυτικό έλλειμμα.
Το ερώτημα που κυριάρχησε —και μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν σχεδόν ταμπού— ήταν αν η Ευρώπη μπορεί να συνεχίσει να προχωρά μόνο με ομοφωνία ή αν οδηγείται σε μια «Ευρώπη των πολλών ταχυτήτων», όπου όσοι συμφωνούν θα κινούνται ταχύτερα, αφήνοντας τους υπόλοιπους να ακολουθήσουν.
Το τέλος της ομοφωνίας; Η «ενισχυμένη συνεργασία» στο τραπέζι
Σύμφωνα με το Politico, ηγέτες όπως ο Εμανουέλ Μακρόν και ο Φρίντριχ Μερτς υποστήριξαν την ανάγκη για ταχύτερη δράση, ακόμη και μέσω μικρότερων ομάδων κρατών-μελών. Η έννοια της «ενισχυμένης συνεργασίας» —η δυνατότητα δηλαδή μιας ομάδας χωρών να προχωρήσει χωρίς τη σύμφωνη γνώμη και των 27— επανέρχεται δυναμικά.
«Πρέπει να δράσουμε γρήγορα», δήλωσε ο Μακρόν, αφήνοντας πίσω τις πρόσφατες τριβές με το Βερολίνο και προβάλλοντας κοινό μέτωπο με τον Μερτς υπέρ πολιτικών που θα πυροδοτήσουν την ανάπτυξη.
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα μίλησε για «νέα ενέργεια και κοινό αίσθημα επείγοντος», υπογραμμίζοντας ότι η ανταγωνιστικότητα δεν αποτελεί πλέον επιλογή αλλά αναγκαιότητα.
Η γεωπολιτική πίεση: Τραμπ, Ρωσία, Κίνα
Οι εξελίξεις εκτός Ευρώπης επιτάχυναν τις αποφάσεις. Οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία και η αμφιταλάντευση των ΗΠΑ στη στήριξη της Ουκρανίας απέναντι στη Ρωσία, σε συνδυασμό με την επιθετική εμπορική στρατηγική της Κίνας, ενίσχυσαν το αίσθημα ευαλωτότητας.
Η Ένωση συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις προκλήσεις εάν παραμένει εγκλωβισμένη στην απαίτηση της ομοφωνίας. Από την άμυνα και την ενέργεια μέχρι τις επενδύσεις και τις κεφαλαιαγορές, η θεσμική ακινησία κοστίζει.
«Μία Ευρώπη – Μία Αγορά»: Ο οδικός χάρτης της Κομισιόν
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε το πλαίσιο του σχεδίου «Μία Ευρώπη – Μία Αγορά», με ορίζοντα ολοκλήρωσης βασικών μεταρρυθμίσεων έως το 2027.
Κεντρικός άξονας είναι η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων —η ευρωπαϊκή εκδοχή μιας ενιαίας κεφαλαιαγοράς στα πρότυπα των ΗΠΑ— με στόχο την κινητοποίηση ιδιωτικών και δημόσιων κεφαλαίων. Αν δεν υπάρξει πρόοδος έως τον Ιούνιο, η Κομισιόν προειδοποιεί ότι θα εξετάσει την επιλογή της ενισχυμένης συνεργασίας.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο λεγόμενο «28ο καθεστώς», ένα ενιαίο εταιρικό πλαίσιο φιλικό προς τις νεοφυείς επιχειρήσεις, που θα επιτρέπει 100% ψηφιακή ίδρυση εταιρείας εντός 48 ωρών και ευκολότερη διασυνοριακή επέκταση.
Οι τέσσερις άξονες σύγκλισης
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, διαμορφώθηκε κατ’ αρχήν συμφωνία σε τέσσερις βασικούς τομείς:
Πρώτον, απελευθέρωση των ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων για επενδύσεις σε στρατηγικούς κλάδους.
Δεύτερον, μείωση του ενεργειακού κόστους, ακόμη και με επανεξέταση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών.
Τρίτον, επιτάχυνση εμπορικών συμφωνιών για διαφοροποίηση εξαρτήσεων.
Τέταρτον, εφαρμογή «ευρωπαϊκής προτίμησης» σε επιλεγμένους στρατηγικούς τομείς — μια εκδοχή του «buy European».
Η φον ντερ Λάιεν προανήγγειλε επίσης νέο πλαίσιο για συγχωνεύσεις, ώστε να δημιουργηθούν «ευρωπαϊκοί πρωταθλητές» ικανοί να ανταγωνιστούν σε παγκόσμια κλίμακα.
Τα ρήγματα πίσω από τη συναίνεση
Παρά την εικόνα ενότητας, οι διαφωνίες δεν έλειψαν. Γαλλία και Γερμανία βρέθηκαν σε διαφορετικές αποχρώσεις ως προς το εύρος της «ευρωπαϊκής προτίμησης», ενώ Ιταλία και Γερμανία ζήτησαν περιορισμό της παραγωγής νέων κανονισμών.
Η προπαρασκευαστική συνάντηση 19 ηγετών —με αποκλεισμό χωρών όπως η Ισπανία και η Ιρλανδία— ανέδειξε το υπόγειο ρήγμα μεταξύ «πυρήνα» και περιφέρειας. Ακόμη και οι καθυστερημένες αφίξεις Μακρόν, Μερτς και Μελόνι αποτέλεσαν μικρό συμβολικό επεισόδιο σε μια ήδη εύθραυστη ισορροπία.
Ωστόσο, ο Μακρόν εμφανίστηκε χαμογελαστός στην έξοδο, απαντώντας γελώντας ότι είναι «πάντα» καλός φίλος με τον Μερτς — μια εικόνα που επιχειρεί να σηματοδοτήσει επαναπροσέγγιση Παρισιού–Βερολίνου.
Ρεαλιστική λύση ή αρχή διάσπασης;
Η άτυπη Σύνοδος στο Άλντεν Μπίζεν κατέδειξε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε σημείο καμπής. Η επιλογή της «Ευρώπης των πολλών ταχυτήτων» προβάλλεται πλέον όχι ως ιδεολογική πρόταση, αλλά ως εργαλείο διακυβέρνησης σε έναν κόσμο επιθετικού ανταγωνισμού.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν η ενισχυμένη συνεργασία θα λειτουργήσει ως καταλύτης σύγκλισης ή ως μηχανισμός θεσμικού διαχωρισμού. Αν δηλαδή θα επιταχύνει την ολοκλήρωση ή θα παγιώσει έναν Ευρωπαϊκό πυρήνα και μια μόνιμη περιφέρεια.
Οι οριστικές αποφάσεις μετατίθενται για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου. Όμως το μήνυμα από το Άλντεν Μπίζεν είναι σαφές: η Ευρώπη δεν έχει πλέον την πολυτέλεια της ακινησίας.
