Η Λατινική Αμερική και η Καραϊβική επιστρέφουν δυναμικά στο επίκεντρο της παγκόσμιας γεωπολιτικής σύγκρουσης.
Η πρόσφατη «Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας» των ΗΠΑ αποτυπώνει με ωμό τρόπο μια στρατηγική αναδίπλωση και ταυτόχρονα αντεπίθεση: η «επανεγκαθίδρυση της αμερικανικής κυριαρχίας στο δυτικό ημισφαίριο» ανακηρύσσεται σε κορυφαία προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής της Ουάσιγκτον, με σαφή στόχο την αναχαίτιση της αυξανόμενης κινεζικής επιρροής.
Πίσω από τις διατυπώσεις περί «εθνικής ασφάλειας» διαγράφεται μια ευθεία επιστροφή στη λογική του 19ου αιώνα και στο νεοαποικιακό «Δόγμα Μονρόε»: η Αμερική ως αποκλειστική σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ, χωρίς «εξωτερικούς ανταγωνιστές».
Η αναβίωση του Δόγματος Μονρόε στον 21ο αιώνα
Η κυβέρνηση Τραμπ επιχειρεί να επικαιροποιήσει ένα δόγμα που ιστορικά συνδέθηκε με στρατιωτικές επεμβάσεις, πραξικοπήματα και αυταρχικά καθεστώτα σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Η νέα στρατηγική δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: οι ΗΠΑ δηλώνουν ότι θα εμποδίσουν τρίτες δυνάμεις – με προφανή αποδέκτη την Κίνα – από το να αποκτήσουν ή να ελέγξουν «στρατηγικά ζωτικά περιουσιακά στοιχεία», όπως λιμάνια, ενεργειακές εγκαταστάσεις, δίκτυα τηλεπικοινωνιών και κρίσιμες υποδομές.
Πρόκειται ουσιαστικά για ένα πολιτικό και στρατιωτικό ανακοινωθέν, που μεταφέρει τη σύγκρουση ΗΠΑ – Κίνας από την Ασία και την Ευρώπη στην «πίσω αυλή» της Ουάσιγκτον.
Η οικονομική διείσδυση της Κίνας αλλάζει τους συσχετισμούς
Η αναβίωση του Δόγματος Μονρόε δεν είναι ιδεολογική εμμονή, αλλά απάντηση σε μια πραγματική μετατόπιση ισχύος. Η Κίνα έχει εξελιχθεί στον κορυφαίο εμπορικό εταίρο της Νότιας Αμερικής και στον δεύτερο σημαντικότερο συνολικά για την Κεντρική Αμερική και την Καραϊβική, πίσω μόνο από τις ΗΠΑ. Το διμερές εμπόριο έφτασε το 2024 στο ιστορικό ρεκόρ των 518,47 δισ. δολαρίων, με ετήσια αύξηση 6%.
Για οικονομίες-κλειδιά όπως η Βραζιλία, η Χιλή και το Περού, το Πεκίνο αποτελεί πλέον τον βασικό εμπορικό εταίρο, κυρίως λόγω εξαγωγών πρώτων υλών και εισαγωγών κινεζικών βιομηχανικών προϊόντων. Η σχέση αυτή δημιουργεί δομική εξάρτηση, αλλά και εναλλακτικό πόλο απέναντι στην αμερικανική οικονομική επιρροή.
Δάνεια, υποδομές και ενεργειακή εξάρτηση
Η κινεζική παρουσία δεν περιορίζεται στο εμπόριο. Από το 2005, οι China Development Bank και China Exim Bank έχουν χορηγήσει πάνω από 141 δισ. δολάρια σε δάνεια προς χώρες και κρατικές επιχειρήσεις της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής. Το ποσό αυτό υπερβαίνει τη συνολική χρηματοδότηση της Παγκόσμιας Τράπεζας και των βασικών περιφερειακών αναπτυξιακών τραπεζών.
Σχεδόν το 93% των δανείων κατευθύνθηκε σε τέσσερις χώρες – Αργεντινή, Βραζιλία, Εκουαδόρ και Βενεζουέλα – με κύρια έμφαση στην Ενέργεια (69%) και στις υποδομές (19%). Δεν είναι τυχαίο ότι η Λατινική Αμερική απορρόφησε το 24% των κινεζικών δανείων παγκοσμίως την περίοδο 2005–2021.
Λιμάνια, τηλεπικοινωνίες και το «Τρίγωνο του Λιθίου»
Κινεζικές εταιρείες έχουν αποκτήσει συμμετοχή ή έλεγχο σε περισσότερες από δέκα στρατηγικές λιμενικές υποδομές στην περιοχή, ενώ τα έργα υποδομών αυξήθηκαν κατά 50% την τελευταία πενταετία. Παράλληλα, οι Άμεσες Ξένες Επενδύσεις επικεντρώνονται σε τομείς «νέων υποδομών»: τηλεπικοινωνίες, τεχνολογία και Ενέργεια.
Η Huawei συνεργάζεται πλέον με όλους τους μεγάλους παρόχους κινητής τηλεφωνίας στη Λατινική Αμερική και πρωταγωνιστεί στην ανάπτυξη δικτύων 5G, προκαλώντας έντονη ανησυχία στην Ουάσιγκτον. Ταυτόχρονα, πάνω από 73 δισ. δολάρια έχουν επενδυθεί από κινεζικές εταιρείες στον τομέα των πρώτων υλών, με αιχμή το «Τρίγωνο του Λιθίου» (Χιλή – Βολιβία – Αργεντινή), κρίσιμο για την παγκόσμια μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση και τις ΑΠΕ.
Η Κεντρική Αμερική ως πεδίο έμμεσης σύγκρουσης
Στην Κεντρική Αμερική και ειδικά στο Μεξικό, οι κινεζικές επενδύσεις επικεντρώνονται στην ηλεκτρική αυτοκινητοβιομηχανία. Κινεζικά οχήματα συναρμολογούνται επί μεξικανικού εδάφους και εξάγονται στις ΗΠΑ, παρακάμπτοντας τους δασμούς που έχει επιβάλει η αμερικανική κυβέρνηση στην Κίνα. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η παγκοσμιοποίηση και οι αλυσίδες αξίας υπονομεύουν μονομερείς εμπορικές πολιτικές.
Οξύνεται ο ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ
Στο Φόρουμ Κίνας – CELAC τον Μάιο στο Πεκίνο, ο Κινέζος Πρόεδρος δεσμεύτηκε για νέα πιστωτική γραμμή 9 δισ. δολαρίων προς την περιοχή. Ήδη 24 από τις 33 χώρες της CELAC συμμετέχουν στην Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη – Ένας Δρόμος», ενώ κράτη-κλειδιά όπως ο Παναμάς, το Ελ Σαλβαδόρ, η Νικαράγουα και η Ονδούρα έχουν αναγνωρίσει την πολιτική της «Μίας Κίνας», διακόπτοντας δεσμούς με την Ταϊβάν.
Απέναντι σε αυτή την εξέλιξη, η αμερικανική στρατηγική μιλά ανοιχτά για «αναπροσαρμογή της παγκόσμιας στρατιωτικής παρουσίας» και μεταφορά δυνάμεων στο δυτικό ημισφαίριο. Η απειλή στρατιωτικών επεμβάσεων επανέρχεται, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την πίεση προς τη Βενεζουέλα, υπό το πρόσχημα της καταπολέμησης των ναρκωτικών και της μετανάστευσης.
Μια νέα επικίνδυνη φάση για τους λαούς της περιοχής
Η απειλή Τραμπ για «ανακατάληψη» της Διώρυγας του Παναμά και η συνολική στροφή της αμερικανικής στρατηγικής σηματοδοτούν την είσοδο σε μια ακόμη πιο επικίνδυνη φάση του παγκόσμιου ανταγωνισμού ισχύος. Η Λατινική Αμερική και η Καραϊβική προστίθενται στα θερμά σημεία του πλανήτη, όχι ως αυτόνομοι δρώντες, αλλά ως πεδία σύγκρουσης μεγάλων δυνάμεων.
Η ιστορική μνήμη είναι βαριά: το Δόγμα Μονρόε δεν εφαρμόστηκε ποτέ ειρηνικά. Η σημερινή του αναβίωση προμηνύει νέες πιέσεις, αποσταθεροποίηση και κινδύνους για τους λαούς της περιοχής, στο όνομα της αναχαίτισης της Κίνας και της διατήρησης της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα.
